Op een woensdagochtend loop ik naar zijn huis. Onderweg vraag ik me af wie straks de deur zal opendoen. De schrijver die ik ken van zijn boeken? De journalist met zijn analyses aan talkshowtafels? Of de man die ik de afgelopen maanden met groeiende urgentie hoorde waarschuwen voor de kwetsbaarheid van Europa?
We denken Joris Luyendijk te kennen. We kennen zijn stem, zijn boeken, zijn overtuigingen en zijn waarschuwingen. Rond een publiek persoon ontstaat onvermijdelijk een beeld. Maar hoeveel daarvan komt werkelijk overeen met de mens Luyendijk? En hoeveel is in de loop der jaren ontstaan in de ruimte tussen hem en zijn lezers, kijkers en critici?
Misschien begint daar ook zijn eigen zoektocht. Onder al zijn boeken en reportages ligt dezelfde vraag: wie is de mens die aan onze oordelen voorafgaat? De mens achter de bankier? Achter de Hamasstrijder? Achter de Egyptenaar? Achter de kiezer? Achter de bestuurder?
Wat wordt er zichtbaar van een mens wanneer het systeem (van de bank, de journalistiek, de politiek) even naar de achtergrond verdwijnt?
De jongen die de honger wilde oplossen
In zijn kleine keuken vult Joris de percolator en zet hem op het vuur. Nog voordat de koffie klaar is, schenkt hij een glas koud water voor me in. Een klein gebaar dat verraadt dat koffie voor hem meer is dan alleen een drankje: iets wat je samen drinkt en waarvoor je de tijd neemt. In de vanzelfsprekendheid van het ritueel klinkt iets door van de jaren waarin hij elders woonde.
Dan valt mijn oog op een kerstboompje in de vensterbank. Het is juli. “Die heb ik gered van Albert Heijn”, zegt hij. “Ze wilden hem weggooien.” Terwijl hij over het boompje vertelt, herken ik de manier van kijken die zijn werk kenmerkt. “Het is net als een hond uit het asiel. Ik wil bewijzen dat je van zo’n klein boompje een grote boom kunt maken.” Hij glimlacht. “Hij – of zij – drinkt ontzettend veel. Maar hij leeft nog.”
Zijn aandacht gaat vanzelf uit naar wat anderen al hebben opgegeven. Steeds zoekt hij naar de mens achter het oordeel, naar de werkelijkheid die wij niet meer zien. “Wat is het eerste wat je ooit hebt gered?” vraag ik. Hij denkt na. “Er is een verschil tussen iets redden en iets proberen te redden. Op zeven- of achtjarige leeftijd zag ik op televisie de hongersnood. Het lijden van onbekende mensen raakte me. Ik mikte altijd meteen heel hoog. Ik dacht: ik ga de honger oplossen.”
Een oom die in de ontwikkelingssamenwerking werkte, temperde zijn kinderlijke idealisme. De wereld is ingewikkeld en laat zich niet zomaar redden, zo maakte de oom hem duidelijk. Joris’ verlangen om iets te doen verdween niet; het kreeg wel een andere vorm. Het redden maakte plaats voor begrijpen. Hoe kan het dat mensen honger lijden? Wie houdt dat in stand? Welke systemen gaan er schuil achter menselijk leed? Deze vragen groeiden uit tot een bredere zoektocht naar de krachten die mensen en samenlevingen vormen. Jarenlang probeerde hij die zichtbaar te maken, totdat hij ontdekte dat begrijpen alleen niet altijd genoeg is.
Wie hem nu ‘ontwaakt’ noemt, suggereert een breuk die er niet helemaal is. Het jongetje dat de honger wilde oplossen, was er altijd al. Gaandeweg veranderde de vraag die hem dreef: niet óf hij zich moest verhouden tot het lijden van anderen, maar hóe.
Nieuwsgierigheid als levensvorm
Op zijn achttiende ging Joris een jaar studeren in de Verenigde Staten. Het land dat hij aantrof, leek nauwelijks op het Amerika dat hij van huis, school en de media kende. “Het was zó anders dan mij was verteld. Niet alleen Amerika bleek anders; ook mijn eigen vanzelfsprekendheden kwamen op losse schroeven te staan. Toen dacht ik: dan is er waarschijnlijk nog veel meer heel anders.”
Hij wilde voortaan zelf zien, luisteren en begrijpen. Dat bracht hem naar Egypte. Hij leerde Arabisch, ging in Caïro wonen en probeerde zich voor te stellen hoe de wereld eruitzag voor wie daar opgroeide in een sloppenwijk. “Ik vond dat zó ongelooflijk interessant.”
Zijn nieuwsgierigheid richt zich niet alleen op wat hij zelf ziet. Hij probeert ook te achterhalen hoe de werkelijkheid aan een ander verschijnt. Kijken naar de ander is iets anders dan proberen te kijken vanuit de ander. Zijn vragen gaan daarom zelden alleen over feiten. Ze gaan over de logica van een mensenleven. Welke keuzes lijken vanzelfsprekend wanneer je bent gevormd door een andere geschiedenis, een andere cultuur en andere omstandigheden?
Hier wordt zichtbaar dat de antropoloog voorafgaat aan de journalist. “Twintig jaar lang was mijn idee: de mens in het systeem tonen. Laten zien hoe de wereld eruitziet als je op die plek zit en wat je opties dan zijn.” Journalistiek werd voor hem geen doel op zichzelf, maar een manier om werelden met elkaar in gesprek te brengen. “Humaniseren en contextualiseren”, noemt hij het. “Zelfs wie afschuwelijke daden pleegt, mag niet tot een monster worden gereduceerd. Niet omdat context schuld opheft, maar omdat ontmenselijking het denken beëindigt. Dan hoeven we niet meer te vragen hoe iemand is geworden wie hij is – en evenmin wat wij zelf onder andere omstandigheden hadden kunnen worden.”
Terwijl hij vertelt, valt me op dat nieuwsgierigheid voor hem niet het verlangen is om meer te weten, maar om minder zeker te zijn. Die manier van kijken begint bij de bereidheid het eigen gelijk op te schorten en ruimte te maken voor een werkelijkheid die zich niet laat vangen in één verhaal.
“Dit zijn mijn mensen”
Dezelfde vragen die hem de wereld laten begrijpen, brengen hem ook geregeld op afstand van anderen. Joris vertelt niet over uitzonderlijke prestaties, maar over verveling, botsingen met gezag en het uitblijven van herkenning. Zijn nieuwsgierigheid neemt zelden genoegen met de eerste verklaring. “Waarom doen we wat we doen?” is voor hem een vanzelfsprekende vraag. Het antwoord dat hem het meest frustreert, luidt steevast: “Omdat we het altijd zo doen.” Dat antwoord verklaart nog niets. Het roept vooral de vraag op waarom iets ooit zo is geworden.
Op school ontdekte hij hoe kwetsbaar nieuwsgierigheid kan zijn. Zijn vragen waren bedoeld om te begrijpen, maar werden niet altijd zo opgevat. Voor sommige docenten voelden ze eerder als een ondermijning van hun gezag dan als een uitnodiging om samen verder te denken.
Als dertienjarige hoorde Joris tijdens de geschiedenisles over middeleeuwse koningshuizen waarin broers elkaar vermoordden. “Hoe kan dat nou? Het zijn toch broers?” vroeg hij. De leraar had kunnen uitleggen dat familiebanden destijds een andere betekenis hadden, maar deed zijn vraag af als naïef, waarna de klas meelachte.
Pas op zijn drieënveertigste heeft Joris ervaren hoe herkenning voelt, toen hij werd uitgenodigd door Mensa om een lezing te geven. “Dit zijn mijn mensen, dacht ik toen. Hoogbegaafden zijn geïnteresseerd in de aard van het proces, terwijl anderen vooral het verloop ervan zien. Waar de groep zich afvraagt wat de volgende stap is, wil ik eerst weten waarom die stap wordt gezet en welke gedachte eraan ten grondslag ligt.” Even later zegt hij lachend: “Met deze mensen wil ik wél tot diep in de nacht in de kroeg zitten.”
Het is een onverwachte uitspraak. Hij had lang de indruk dat de verveling bij hem hoorde. Nu heeft hij ontdekt hoe het voelt als nieuwsgierigheid geen uitzondering meer is, maar gedeeld wordt. Daarbij gaat het hem niet om een hoog IQ, maar om de vrijheid samen te denken. Juist daarin schuilt zijn kracht.
De antropologie geeft “structuur aan het isolement”, zoals hij het noemt. “Wat mij al die tijd het gevoel gaf net naast de groep te staan, stelt me nu in staat om werelden met elkaar te verbinden. Nu kan ik wat mij anders maakt, gebruiken om de kloof een beetje te dichten. Ik heb een rol. Mijn anders-zijn krijgt betekenis doordat ik anderen help elkaar beter te verstaan.”
“Een productieve mythe”
Zo heeft hij ook de begrenzing van zijn eigen journalistieke ideaal ontdekt. Lange tijd geloofde hij dat inzicht overdraagbaar was. Als je mensen maar liet zien hoe een systeem werkte, als je de context zorgvuldig blootlegde, dan zouden zij de wereld anders gaan zien. “Ik besefte opeens: in de rest zit niet de Joris die eruit wil.” Hij glimlacht. “Ik dacht: als ik maar de juiste dingen vertel, dan snappen anderen het ook. Maar het ligt echt voorbij hun cognitieve horizon. En dat is niet hun schuld.”
Joris spreekt zonder verwijt, eerder met verwondering. Alsof hij gaandeweg heeft moeten erkennen dat inzicht zich niet laat overdragen. Dezelfde feiten kunnen voor de één een nieuwe werkelijkheid openen en voor de ander nauwelijks iets veranderen.
Tegenwoordig kijkt hij anders naar zijn eigen vak. “Mensen steunen de democratische rechtsstaat vaak omdat de groep het doet. Als overtuigingen vooral ontstaan binnen de groep waartoe zij behoren, dan verliest uitleg een deel van haar kracht. De journalist kan feiten aandragen en verbanden blootleggen, maar daarmee verandert een mens nog niet vanzelf van perspectief.”
Joris’ zorg om de democratie wortelt in zijn mensbeeld. “Het is veel veiliger om ongelijk te hebben in een grote groep dan gelijk in je eentje.” Mensen handelen minder autonoom dan zij denken; sociale veiligheid weegt zwaarder dan waarheid. Daarom noemt hij de democratie “een productieve mythe”: we doen alsof mensen precies weten waarop zij stemmen, en juist daardoor krijgt de verkiezingsuitslag gezag. Daarin schuilt de kwetsbaarheid én de kracht van een democratie.
Iets wat groter is dan jijzelf
De oorlog in Oekraïne markeert een verschuiving. “Ik dacht heel lang dat informeren genoeg was. Ik had echt het idee: met de diagnose gaan anderen dan aan het werk. Maar die overtuiging hield geen stand. Schrijven is nu een middel geworden. Het doel is dat Oekraïne niet ten onder gaat.” De waarnemer neemt geen afscheid van zijn journalistiek, maar wel van de gedachte dat beschrijven op zichzelf voldoende zou zijn. Zijn blik richt zich ook op wat daarna komt: hoe een samenleving haar democratie bewaart en welke toekomst zij wil vormgeven.
Niet alleen zijn visie op zijn werk verandert. Ook de manier waarop hij zich tot anderen verhoudt, verschuift. In de mediawereld voelde hij zich vaak, zoals hij het zelf noemt, “een klein bedrijfje”: schrijvers, journalisten en opiniemakers strijden om dezelfde pagina, dezelfde aandacht en dezelfde zichtbaarheid. Bij Hope4Ukraine ervaart hij voor het eerst een gemeenschap waarin verschillen geen concurrentie oproepen. Hij noemt Gerben Huisman, voorzitter van Hope4Ukraine. “Gerben vindt het gewoon geweldig dat ik goed uit mijn woorden kom. Hij denkt helemaal niet: ‘Dat zou ik ook moeten kunnen.’ Hij kan heel andere dingen.”
Sinds hij zich inzet voor deze christelijke stichting, ervaart hij een andere werkelijkheid. Het draait niet om zichtbaarheid of om wie het beste verhaal vertelt, maar om een gezamenlijk doel. Hij reist mee, helpt fondsen werven en zet zijn netwerk en bekendheid in voor Oekraïne. “Het gaat niet om mij”, zegt hij. Hij klinkt bijna opgelucht wanneer hij eraan toevoegt: “Wat een ander kan, doet niets af aan mijn eigen waarde, maar maakt het gezamenlijke werk juist sterker. Juist daarin zit een vorm van vrijheid die ik in de journalistiek nauwelijks kende.”
Gaandeweg zie ik een andere Joris verschijnen. Zijn anders-zijn gaf jarenlang betekenis aan zijn werk: uitleggen, duiden, verbinden. Nu ontstaat verbondenheid niet langer doordat hij degene is die het overzicht heeft, maar doordat hij samen met anderen werkt aan iets wat niemand alleen tot stand kan brengen. Hij staat niet langer uitsluitend buiten de groep als observator, maar wordt deel van een gemeenschap die wordt samengehouden door een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Hij vertelt over een boekje dat hij in 2017 publiceerde over het verlaten van je eigen bubbel, getiteld Kunnen we praten. Het werd vooral gelezen door mensen uit zijn eigen bubbel. De ironie ontgaat hem niet. “Je moet iets gaan doen wat jou overstijgt. Iets wat groter is dan jijzelf, en dan vind je elkaar vanzelf.”
De speler op midden-midden
Wanneer we over voetbal spreken, vertelt Joris dat hij vroeger het liefst ‘midden-midden’ speelde. Daar kon hij het spel overzien, aanvallen én verdedigen. Die behoefte aan overzicht herkent hij ook in zijn werk. “Mijn hele professionele leven gaat over autonomie”, zegt hij. “Ik wil het hele speelsysteem.” Misschien verklaart juist dat waarom hij zo graag boeken schrijft. In het schrijven kan hij iedere zin wegen, ieder woord verplaatsen, net zolang tot het precies zegt wat hij bedoelt.
Samenwerken vindt hij lastiger. “Ik accepteer geen compromissen. Of ik word overtuigd, en dan is het geen compromis meer, of je doet wat ik zeg omdat je geen goede argumenten hebt.” Deze uitspraak klinkt stelliger dan zij bedoeld is. Hij verdedigt niet zijn eigen gelijk, maar het sterkste argument. Zodra dat zich aandient, verandert hij zonder moeite van koers. Tegelijkertijd blijft hij zichzelf bevragen. “Misschien mis ik soms iets doordat het komt in een vorm die ik niet herken. Misschien maak ik mensen ook onzeker, waardoor ze hun gedachten niet meer durven uitspreken.”
Op mijn vraag wat hij aan zichzelf zou willen veranderen, hoeft hij niet lang na te denken. “Dat ik soms ook gewoon mijn gulzigheid beheers. Ik kan heel intimiderend overkomen. Vooral wanneer ik in korte tijd zoveel mogelijk wil begrijpen. Ik wil volledig verzadigd raken.” Hij glimlacht. Eigenlijk, zegt hij, is het een honger naar inzicht: “In een goed gesprek wil ik alles weten wat de ander mij kan leren.”
Een profeet die zichzelf wantrouwt
Aan het einde van ons gesprek vraag ik of hij, zonder het zelf zo te noemen, een profetische stem is geworden. Hij glimlacht wat ongemakkelijk: “Nu krijg ik meteen behoefte aan zelfspot.” Waarom? “Een profeet staat alleen. Dat isoleert.”
Zijn aarzeling lijkt minder te gaan over zijn missie dan over de eenzaamheid die ermee gepaard kan gaan. Zelfspot beschermt hem tegen de verleiding zichzelf belangrijker te maken dan de zaak waarvoor hij zich inzet. Juist in projecten die groter zijn dan hijzelf, heeft hij ontdekt dat verandering niet alleen ontstaat door harder te waarschuwen, maar ook door samen iets te doen.
Als ik vertrek, staat het kerstboompje nog altijd in de vensterbank. Het is niet gered; het wordt verzorgd. Misschien was het onderscheid dat Joris aan het begin van ons gesprek maakte belangrijker dan het toen leek: er is een verschil tussen iets redden en iets proberen te redden. Dat besef loopt als een rode draad door zijn verhaal. Hij schrijft, spreekt, organiseert, reist naar Oekraïne en zet zich in voor mensen die hij nooit heeft ontmoet. Zijn toegenomen betrokkenheid is voor hem geen kwestie van zekerheid over de uitkomst, maar van verantwoordelijkheid nemen wanneer fundamentele waarden onder druk staan. Geen ontwikkeling van slapen naar ontwaken, maar van zien naar deelnemen. Het jongetje dat de honger wilde oplossen is niet verdwenen. Het heeft alleen moeten leren dat niemand de wereld in zijn eentje redt.
Joris Luyendijk (1971) is antropoloog, schrijver en voormalig Midden-Oostencorrespondent. In boeken als Kunnen we praten, Het zijn net mensen, Dit kan niet waar zijn en De zeven vinkjes onderzoekt hij hoe systemen onze blik en ons handelen bepalen. De laatste jaren verschoof zijn rol van waarnemer naar deelnemer. Voor Hope4Ukraine, Vrienden van Oekraïne en ProtectUkraine reist hij naar Oekraïne, werft hij fondsen en zet hij zijn stem en netwerk in voor de verdediging van het land. www.jorisluyendijk.nl
Dit artikel is te lezen in Volzin magazine (editie 2026/07). Het nummer is te bestellen via de VOLZIN webwinkel.
Geef een reactie
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
