Van Houte constateert dat mensen op allerlei manieren kwalijk wordt genomen dat ze de maatschappelijke en politieke status quo bevragen. “Daardoor kan iemand zich in het dagelijks leven ontzettend eenzaam en vervreemd voelen. Als je dan zoals afgelopen zondag tijdens een demonstratie 200.000 mensen uit alle lagen van de samenleving tegenkomt, een keer niet alleen staat en samen je stem kan laten horen, dan kan dat heel bemoedigend zijn.”
Hoe kan massaal demonstreren meer zijn dan een politieke daad en een uitlaatklep voor boosheid?
“Protesteren uit solidariteit met Palestina is allereerst een statement tegen genocide en tegen een systeem dat ervoor zorgt dat een land als Israël ongestraft genocide kan plegen. Veel mensen zijn woedend en wanhopig dat een land als Nederland zich door de economische relaties en politieke loyaliteit aan Israël medeplichtig maakt aan die genocide.
Het protest is daarom eerst en vooral een politieke daad met een duidelijk doel, namelijk het stoppen van het uitmoorden, marginaliseren en verdrijven van Palestijnen. En het is ook zeker een uitlaatklep voor die woede. Maar veel demonstranten zeggen ook dat het helend werkt tijdens een protest niet alleen te zijn met hun wanhoop.
Kritiek op Israël is in Nederland nog steeds beladen waardoor veel mensen het gevoel hebben dat ze er in hun omgeving niet vrijuit over kunnen praten en er alleen voor staan. Dat gevoel is reëel: mensen zijn de afgelopen drie jaar hun baan of opdrachtgevers verloren. Omdat ze zich uitspraken - en daarmee tegen de organisatie- of familiecultuur ingingen - is er spanning komen te staan op het contact met collega’s of familieleden en vrienden.
Anderen zijn gewond en getraumatiseerd geraakt door politiegeweld tijdens vreedzame protesten of geïntimideerd en gecensureerd door bestuurders en leidinggevenden, verdacht gemaakt als antisemitisch of terroristisch of uitgemaakt voor onruststoker of sfeerbederver.”
Biedt collectief demonstreren de deelnemers een zingevingservaring?
“Ik zou die vraag willen beantwoorden met een vriendelijke provocatie omdat er stille aannames in besloten liggen. Je kunt je afvragen of we misschien wel in zo’n geïndividualiseerde samenleving leven dat we het normaal vinden dat zelfs onze uitingen van solidariteit over onszelf en ons gevoel van zingeving moeten gaan.
Bij de demonstraties tegen genocide willen veel mensen niet zozeer hun eigen zingevingsvraag centraal stellen maar die van de Palestijnen die al generaties in onderdrukking en geweld leven. Hoe gaan zij door? Waar putten zij hoop en kracht uit? Hoe kunnen wij hen ondersteunen in hun strijd?
Vanuit Palestijns perspectief doet elke persoon die opkomt voor hun rechten en tegen het wegvagen van Palestijnen iets zinnigs. Maar het antwoord op de zingevingsvraag is ook voor veel deelnemers ja. Mijn collega Mathijs van de Sande, die veel onderzoek doet naar protestbewegingen, ziet dat demonstreren bijdraagt aan een groepsgevoel van mensen met gedeelde waarden of gedeelde morele pijn en gedeelde visies op een betere wereld.
Voor veel mensen is demonstreren één van de manieren om hun waarden, zoals medemenselijkheid en gelijke rechten voor iedereen, in overeenstemming te brengen met hun daden. Mensen kunnen morele pijn voelen als waarden en daden niet op elkaar zijn afgestemd en een gevoel van heelheid en coherentie ervaren als dat wel zo is – dat ze een kleine schakel vormen in een beweging die zich inzet voor een betere wereld.
Volgens jou zijn de Rode Lijn-demonstraties niet alleen een protest tegen genocidaal geweld, maar ook een spiegel voor onszelf. Kun je dat toelichten?
“We zeggen graag dat het systeem waarin we leven gestoeld is op universele mensenrechten en democratie. Tegelijkertijd is onze samenleving gebouwd op structurele uitbuiting, onderdrukking, racisme en verdeel-en-heers politiek.
We hebben te maken met de erfenis van kolonialisme, slavernij en wij-zij denken dat daar de morele onderbouwing voor vormt: machthebbers deden en doen ons geloven dat er duidelijke scheidslijnen zijn tussen het goede, weldenkende, normale ‘zelf’ en de afwijkende ‘ander’ - en dat die ‘ander’ een minder soort mens is die uitgebuit en als minderwaardig behandeld kan worden. Die overtuiging heeft ons ook de Holocaust en de genocide op Palestijnen opgeleverd.
In Nederland werkt de erfenis nog steeds door in de vorm van structureel racisme, uitsluiting, uitbuiting van minderheidsgroepen en ons falen om politieke en economische consequenties te verbinden aan het genocidale geweld van Israël. Ons eigen verleden en ons heden zijn dus één op één verbonden met de genocide op Palestijnen. Protest uit solidariteit met Palestina is daarom niet alleen een statement tegen genocide door een regering in een ver land, maar ook tegen het systeem waar we zelf onderdeel van zijn en waar ook een land als Nederland de bakermat van is.”
Hoe kunnen we ons verbinden aan beladen onderwerpen zoals de genocide in Gaza zonder vast te lopen in polarisatie?
“Door ons best te doen om moedig samen te leven.”
Wat bedoel je daar precies mee?
“Ga maar eens bij jezelf na: heb je wel eens een gesprek waarin gaandeweg blijkt dat jij en je gesprekspartner héél anders in een beladen kwestie staan? Wat doe je dan? Overstappen op een neutraler onderwerp? Proberen de ander te overtuigen van je gelijk? Het contact laten verwateren?
Mensen hebben steeds meer de neiging om dan de confrontatie te vermijden of de ander te veroordelen omdat die het niet ziet zoals jij. Die neiging is versterkt door de lange traditie van verdeel-en-heers politiek en wij-zij denken, waarbij machthebbers en politici ons doen geloven dat verschillen onoverbrugbaar zijn. Op die manier worden we tegen elkaar uitgespeeld.
Moedig samenleven betekent dat we ons actief verzetten tegen het systeem van verdeel en heers, vanuit urgentie en hoop dat het anders kan. Dat we zulke contacten niet vermijden en elkaar niet meteen veroordelen, maar oefenen met omgaan met verschillen door het gesprek aan te gaan, ook als dat ongemakkelijk is.
Dat we waarneembare feiten erkennen, ook als die realiteit botst met wat we altijd geleerd hebben. Dat we - afhankelijk van onze positie in de wereld - ook sterke emoties als schuldgevoel, schaamte, woede of verdriet die met onze positie gepaard gaan erkennen. Dat we die emoties niet vermijden of ons erachter verschuilen maar dat we onze emoties gebruiken als motor voor onze daden.
Dat we in de praktijk gaan staan voor onze waarden, door positie in te nemen, ons uit te spreken en ons eigen gedrag aan te passen, ook als dat consequenties heeft. Dat we ervoor openstaan om dingen anders te gaan zien en doen, ook al is verandering spannend. Dat we compassie hebben voor onszelf en anderen in het veranderingsproces waarin iedereen een eigen pad heeft. Dat we imperfect durven te zijn en onszelf ook rust en plezier gunnen in onzekere tijden.”
Dr. Marieke van Houte (1983) is universitair docent culturele antropologie en ontwikkelingsstudies bij de Radboud Universiteit (RU) in Nijmegen. Van Houte bestudeert hoe mensen betekenis en identiteit vormgeven te midden van structurele ongelijkheid, conflicten en veranderingen. Van Houte studeerde aan de RU en aan de Maastricht Graduate School of Governance.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
