Mensen weten pas echt wat er in het leven toe doet wanneer ze beseffen hoe kwetsbaar het leven zelf is. Toen mijn vader plotseling kwam te overlijden en niet veel later mijn eerste kind werd geboren na een keizersnede, wist ik opeens heel goed wat belangrijk is in mijn leven. Ik wist op slag wie ik liefhad. Ik wist wat de prioriteiten in mijn leven moesten zijn.

Deze scharniermomenten rond leven en dood zal elk individu wel een keer meegemaakt hebben. Sta eens stil bij een dergelijk scharniermoment en voel de rauwe emotie weer in je lijf. Houd die emotie vast en vermenigvuldig haar met een factor miljoen. Dan heb je de schaal van een aardbeving te pakken. Je geest kan die schaal niet eens bevatten, maar het is wel de realiteit voor een regio met de omvang van de Benelux. In bijna elk dorp en bijna elke stad van de Turkse provincie Hatay heb je families wonen die de gevolgen van de verwoestende aardbeving in 2023 dagelijks moeten dragen.

Ik ben al meer dan tien jaar niet in Turkije geweest. Dat had diverse redenen, maar de belangrijkste reden was dat ik me niet meer helemaal thuis voelde in het land van mijn ouders. De kinderen van gastarbeiders schieten steeds meer wortel in het land van aankomst. “Druk, druk, druk”, roep ik tegen mijn familieleden in Turkije als ze mij bellen om weer eens te informeren of ik eindelijk op vakantie ga naar het moederland.

Maar na de aardbeving werd alles dus opeens helder: ik heb Turkse wortels, ik heb er vele herinneringen, mijn vrouw komt er vandaan en mijn culturele en religieuze identiteit is in Antakya gevormd. Antiochië heet de stad in de Bijbel. Na de aardbeving zei ik tegen mezelf: ik wil weten of de plekken van mijn jeugd nog bestaan en of mijn culturele identiteit Nederlands én Turks wordt.

Gespleten land

Turkije is een gespleten land, ook al wil de overheid het doen voorkomen alsof er sprake is van een duidelijke eenheid. Je hebt er grofweg drie culturele bloedgroepen: de soennitische identiteit, de Alevitische identiteit en de Koerdische identiteit. In al deze bloedgroepen zijn er enerzijds krachten die een sterke verzuiling en afsplitsing willen en anderzijds krachten die het liefst opgaan in de grotere Turkse nationaliteit. Het onderscheid tussen revolutionairen, seculieren en religieuzen is ook een bekende opdeling van een land dat eigenlijk niet opgedeeld kán worden in bevolkingsgroepen – want juist al deze kleuren, stromingen en identiteiten bij elkaar vormen het moderne Turkije.

En dan heb je president Recep Tayyib Erdoğan. De flamboyante president sprak grote woorden na de aardbeving: binnen één jaar zou elke burger in de getroffen regio een nieuw huis krijgen. Ik bezoek drie jaar later mijn geboortestreek en moet in alle eerlijkheid bekennen dat hij zijn belofte deels heeft ingelost. Hij heeft weliswaar de deadline van een jaar gemist, maar de Turkse overheid heeft inmiddels wel degelijk bijna iedereen een huis aangeboden. Elk familielid, elke buur vertelt hetzelfde verhaal. In de uitvoering schuurt het. Omdat sommige wijken in Antakya compleet weggevaagd zijn, worden nieuwe huizen en nieuwe wijken op een andere locatie gebouwd. Families raken dus letterlijk ontworteld en worden naar de buitenwijken verplaatst. Het centrum is compleet overgenomen door projectontwikkelaars die de oude bazaars vervangen door winkelcentra en nieuwe, glanzende, marmeren gebouwen.

Er is een ‘christelijke wijk’ in het stadscentrum waar diverse kerkgenootschappen en heiligdommen liggen. Die hele wijk ligt in puin. Gebouwen en straten zijn ingestort, afgebroken en opengebroken. De Turkse overheid heeft een groot hek om dat gebied geplaatst. Van renovatie of wederopbouw is nog geen sprake, want er wordt op grote schaal archeologisch onderzoek uitgevoerd. Wie weet wat er allemaal voor waardevols te vinden is?

Sint-Petruskerk in Antakya© Enis Odaci

Christelijke gemeenschappen

Ik vraag mijn oom om mij een rondleiding te geven langs belangrijke christelijke locaties. We bezoeken de Sint-Petruskerk, die wordt beschouwd als de eerste grotkerk ter wereld en is gelegen aan de westzijde van de berg Stauris. In de elfde en twaalfde eeuw werd de grot met toevoegingen als zuilen en bogen omgevormd tot een driebeukige kerk. De kerk is een natuurlijke grot waarvan de buitenmuren zijn opgetrokken uit gehouwen steen. Binnen in de kerk werd water dat uit de rotsen sijpelde, eeuwenlang opgevangen en gebruikt voor de doop.

Petrus, een van de twaalf apostelen van Jezus, kwam naar Antakya en hield in deze grot zijn allereerste religieuze bijeenkomst. De echte naam van deze apostel was Simon; Jezus gaf hem de naam ‘Petrus’, wat steen betekent, en zei: “Op deze steen zal ik mijn gemeente bouwen.” Hier werd voor het eerst de naam ‘christen’ gegeven aan degenen die in Jezus geloofden. Volgens de katholieke kerk was Petrus de eerste paus en de plaatsbekleder van Jezus. Hij werd in het jaar 67 na Christus in Rome door keizer Nero ter dood gebracht door kruisiging. Binnen de oosterse christelijke traditie wordt hij beschouwd als de eerste patriarch van Antiochië. In 1963 erkende het Vaticaan (onder Paulus VI) de Sint-Petrusgrotkerk in Antiochië als officieel pelgrimsoord. Wonderwel heeft de kerk tijdens de aardbeving geen schade opgelopen. Bergen lijken een goede bescherming tegen de toorn van God.

De Kerk van de Heilige Moeder Gods (Mariakerk) in Vakıflıköy, Samandağ.© Enis Odaci

Daarna rijden we naar een kleine Armeense gemeenschap die verspreid woont in de bergen van Samandağ. Je kunt op deze hoogte de Middellandse Zee zien en zelfs ruiken. Ik spreek de voorzitter van de Kerk van de Heilige Moeder Gods (een verwijzing naar Maria) in Vakıflıköy, het enige volledig Armeense dorp in Turkije. De oorspronkelijke bouw begon rond 1895 en de kerk werd later ingrijpend vernieuwd en in 2007 heropend. Mijn oom en ik worden hartelijk uitgenodigd om zondag deel te nemen aan de kerkdienst.

We zitten aan de kant van een dorpsweg en drinken een kopje thee met de voorzitter. Het is een komen en gaan van mensen. De kerk heeft zicht op circa dertig families en treedt op als hun vertegenwoordiger. Men registreert alle beschadigde huizen en verzamelt foto’s en filmpjes van de aardbevingsschade. De voorzitter wil het liefst een groot dossier met een subsidieverzoek indienen bij de overheid, zodat de kerk zélf de schade van de getroffen families kan repareren.

Ik vraag of de families gehoord worden door de Turkse overheid. En ook hier is het verhaal positief: “Ja, we worden gehoord en geholpen.” De Armeense gemeenschap leeft er in vrede en onderhoudt goede relaties met de lokale, voornamelijk Alevitische bevolking. De afgelopen jaren trekken de jongeren echter steeds vaker weg naar de grotere steden. Er is daar meer werk te vinden. De oudere generatie blijft achter en de lokale gemeenschap wordt almaar kleiner.

De Armeense gemeenschap coördineert aardbevingsschade-dossiers voor een hulpaanvraag bij de Turkse overheid© Enis Odaci

Lichaam zonder ziel

Een dag later keer ik terug naar de plaats waar mijn moeder geboren is. Het huis van opa en oma bestaat niet meer. De oude wijk is letterlijk platgewalst. De kleine woningen die lukraak en schots en scheef gebouwd waren in de oude steegjes van weleer, bestaan alleen nog in mijn herinnering. Op de plek waar ik vroeger fietste en met knikkers speelde, staan fantastische nieuwe flatgebouwen waarin alleen nog de vensters ontbreken. Ik tel maar liefst vijftien etages. Over een paar maanden zullen de eerste gezinnen in de appartementen trekken. Dan zal er eindelijk iets van een ziel ontstaan. Overal zie ik nieuwe gebouwen zonder ramen. Mannen zonder helmen en zonder mondkapjes werken aan weer een nieuw, glanzend appartementencomplex. Stofwolken hangen boven de straten als dauw boven een grasveld. De glimmende gebouwen lijken nu nog op karkassen – wel een lichaam, maar geen ziel.

Steeds wanneer ik thuiskom na een dagje onderzoek, besef ik hoeveel Turkije veranderd is en ook hoezeer Turkije nog hetzelfde is gebleven. Ik kan er weliswaar niet meer zonder navigatie rijden, want vele woonwijken en straatnamen bestaan niet meer, maar ik kan nog steeds letterlijk overal stoppen en genieten van de gastvrijheid. Zonder uitzondering wordt er binnen enkele minuten een maaltijd op tafel geserveerd. Er is meer armoede dan voorheen, zeker na het instorten van de economie door de aardbeving, maar families helpen elkaar waar het kan. Toch vertrekken er veel mensen naar de grotere steden in Turkije. Deze braindrain is niet eenvoudig op te vangen en de reconstructie van de regio zal nog zeker tien jaar in beslag nemen. Dan zal de economie weer draaien en kunnen bedrijven weer goede winsten maken. Dat zal ongetwijfeld de lokale en regionale werkgelegenheid stimuleren, wat hopelijk een rem zal zetten op het vertrek van kennis en talent.

Twee gezichten

Mijn kinderen vragen of we een paar dagen in een hotel kunnen verblijven. Ze hebben al wat voorwerk verricht en hebben een hotel in Alanya op het oog. Ik ben toe aan een beetje rust en we vertrekken met de auto naar de populaire badplaats aan de Middellandse Zee. De tocht duurt een kleine acht uur en stukje bij beetje verdwijnt de aardbeving uit mijn gezichtsveld. Hoe minder beschadigde gebouwen en wegen ik onderweg zie, hoe sterker de aardbeving in mijn gedachten rondwaart.

Zou er nog een toekomst voor mij zijn in Turkije? Kan ik een steentje bijdragen aan de wederopbouw van de wijk waarin ik ooit woonde? Is het handig dat ik mijn familie in Turkije een handje op weg help met hun winkel? Het zijn vragen die ik met mijn neef in de auto bespreek en steeds zegt hij: "Je hoeft niets te doen, we redden ons wel. Je bent uiteindelijk meer aan Nederland gewend geraakt dan aan Turkije."

Links: armoede en aardbevingsschade in Antakya. Rechts: leven in een luxe hotelresort in Alanya.© Enis Odaci

Het is een opmerking die mij raakt en ik denk er lang over na. Pas na een aantal nachten in het luxueuze hotel erken ik dat hij gelijk heeft. Ik betaal liefst met de euro, want die is zoveel sterker dan de lira. Ik wapper met mijn Hollandse paspoort wanneer het mij uitkomt. Is een dubbele nationaliteit uiteindelijk niets meer dan genieten van privileges?

Turkije kent twee gezichten: heb je geld, dan zijn er geen grenzen aan de mogelijkheden om een goed leven te leiden. Heb je geen geld, dan ben je overgeleverd aan de goden. Er is geen middenklasse meer. Wanneer ik terugkeer naar mijn geboorteplaats Antakya, zie ik het contrast meer dan ooit. Achter mij ligt een streek waarin toerisme, luxe en luiheid de norm zijn. En voor mij ligt een stad, een leven, een familie waarin hoop en standvastigheid het moeten winnen van wanhoop en armoede.

Een gekleurde vlinder

Terug in Nederland vraag ik me af of alles helder is geworden na mijn verblijf in Turkije. Ik heb Turkse wortels. Mijn geliefde komt er vandaan. Mijn identiteit is in Antiochië gevormd. Maar vele plekken bestaan niet meer. Ik ben niet Nederlands of Turks. Ik ben beide. Ik ben als een vlinder met op de ene vleugel het rood-wit van Turkije en op de andere het rood-wit-blauw van Nederland. Dat beeld houd ik vast, want een vlinder is hét symbool van transformatie en groei.

Mensen weten pas echt wat er in het leven toe doet wanneer ze beseffen hoe kwetsbaar het leven zelf is. De aardbeving van 2023 is een enorm gewichtig scharniermoment gebleken voor miljoenen inwoners van Turkije. Maar ook honderdduizenden Turkse staatburgers in Europa hebben zichzelf de vraag gesteld hoe ze een rol van betekenis kunnen spelen in de wederopbouw van hun geliefde regio. Ik denk dat ik mijn antwoord heb gevonden.

Enis Odaci is publicist en directeur van VOLZIN.

Dit artikel is te lezen in Volzin magazine (editie 2026/07). Het nummer is te bestellen via de VOLZIN webwinkel.

Geef een reactie