
In Hamlet van Shakespeare vraagt Polonius aan prins Hamlet: “What do you read, my lord?” Hamlet antwoordt: “Words, words, words.” Woorden! Zinloos? Toch ook zinvol! De ontdekking van de wereld begint met woorden. Woorden wekken verwondering. Met taal beginnen ook het inzicht en het uitzicht, de ontleding van het hoe en de vraag naar het waarom. Zonder taal geen wetenschap en rede, zonder taal geen filosofie en religie.
In het scheppingsverhaal staat: “God zei: Laat er licht zijn, en er was licht.” Taal schept. Taal maakt van mensen medescheppers. Met woorden benoemt de mens de dingen. Hij eigent ze zich toe. Omdat de taal aan de mens is gegeven om ermee te denken, wordt hij vormgever van de wereld. Woorden zijn het begin van creativiteit en creatie.
Dat we door woord en syntaxis in staat zijn om anderen mede te delen wat we denken, voelen, ervaren en beleven en in staat zijn om het denken, voelen, ervaren en beleven van anderen te vernemen, maakt ons ook tot relationele wezens.
Taal brengt mensen samen, taal haalt mensen uit elkaar. Taal verbindt en taal scheidt. Taal is Jeruzalem en Babel. Ze spreken elk een eigen taal. Je behoort tot een bepaalde taalgroep en dus niet tot andere, maar de taal van de liefde en de hoop verstaan we woordeloos. Zonder woorden kunnen we niet in verbondenheid leven. Tegelijk worden we door taal verdeeld.
“De taal is de moeder, niet de dienstmaagd van de gedachten”, schreef de Weense polemist Karl Kraus tijdens het interbellum. Doordat elke taal haar eigen syntaxis en grammatica heeft, dus haar eigen denkstructuur, is ons denken ook daardoor bepaald.
Taal is cultuur en dus ook emotionele verbondenheid. Je gebruikt de taal waarin je bent opgevoed veel minder rationeel en cognitief, omdat je er ook emotioneel en moreel in en door opgevoed bent. Zij kleeft aan je geweten. Uit onderzoek blijkt dat de emotionele afstand groter is, als we discussiëren in een vreemde taal. Daardoor zouden we dan ook rationeler beslissen.
Aan 725 personen uit diverse taalgemeenschappen werd het volgende dilemma voorgelegd. Vijf mensen staan op het spoor van een tramlijn. Als niet wordt ingegrepen, zullen zij worden gedood door een aanstormende tram, die nog om de hoek is en dus onzichtbaar voor die vijf. Toevallig sta jij op een brug boven de tramlijn en zie jij wel het gevaar. Naast je staat een dikke man. Je beseft: als ik die man over de brug duw, komt hij op het spoor terecht en zal de tram hem aanrijden. Door die mens de dood in te sturen kun je vijf andere mensen redden. Wat doe je?
De ene helft van de deelnemers aan het onderzoek mocht het dilemma beantwoorden in hun moedertaal, de andere helft in een vreemde taal (die ze beheersten). Van de groep die in een vreemde taal het dilemma te lijf ging, was het aantal dat de dikke man over de reling zou duwen, bijna het dubbele ten opzichte van de moedertaalgroep.
Doordat denken in een vreemde taal meer cognitieve inspanning vergt, hebben emotie en intuïtie minder kans om te interfereren in de besluitvorming die rationeel gezien uitgaat van de wiskundige vaststelling dat één dode vier doden minder is dan vijf.
In een vreemde taal blijft de mens rationeler denken. Het is maar de vraag of dat altijd een goede zaak is. Rationeel oordelen is belangrijk, maar de rede is niet de enige instantie die te beslissen heeft over goed en kwaad. De uitschakeling van empathie kan leiden tot louter utilitaire en daardoor misschien inhumane beslissingen. Het goede kan botsen met de logica van de ratio, het kwade kan het resultaat zijn van rationeel denken.
Taal is meer dan een middel om zich verstaanbaar te maken. Taal is geen emotioneel neutraal communicatiemiddel. Taal is ook een wijze van denken en zich uitdrukken: in en door het idioom van zijn taal drukt de mens uit wie hij is en hoe hij in elkaar zit. Taal is uitdrukking van identiteit en middel tot identificatie. In 1835 formuleerde de Vlaamse dichter Prudens Van Duyse het zo: “De tael is gansch het volk.”
Taal is een heimat waarin we elkaar begrijpen. De mens heeft een heimat nodig om thuis te kunnen zijn in de wereld: thuis in de fundamentele betekenis van thuis kunnen komen bij zichzelf. In zijn huistaal heeft de mens huisgenoten. De mens heeft zelfs de heimat van een eigen taal nodig om zich in andere talen te kunnen bewegen. Alleen wie thuis is in zijn eigen taal, kan thuiskomen in andere talen.
Behoudens de kleine elite die genoeg heeft aan het kosmopolitisch toebehoren, hebben alle mensen een geografie nodig waarbinnen ze hun rechten en vrijheden beschermd weten en waarbinnen ze hun verantwoordelijkheid kunnen nemen.
Mensen zijn praatvaren. Zelfs de zwijgers: zij praten door te knikken, te knipperen met de ogen, te zuchten of de wenkbrauwen op te trekken. De mens kan niet zonder communicatie, want de mens kan niet zonder de ander.
Dat bewees het experiment van de dertiende-eeuwse Rooms-Duitse keizer Frederik II. Met als doel de oertaal op het spoor te komen, liet hij een groep pasgeborenen afzonderen. De verzorgsters moesten die kinderen alle nodige zorgen verstrekken, maar het was hun verboden één woord met die borelingen te wisselen.
Keizer Frederik hoopte dat uit het spontane gebrabbel de oertaal zou opklinken. Het experiment mislukte: zonder levensnoodzakelijke verbale dialoog verkommerden de kinderen. Allen stierven na korte tijd. Zonder dialoog sterft de mens.
Zonder dialoog sterft ook de samenleving. In een samenleving zijn overleg en gesprekken nodig. Zowel op het vlak van de politiek, het sociale leven, de cultuur en de economie als op dat van de veiligheid. Als er niet meer wordt gepraat, is samenleven niet langer mogelijk.
Zonder dialoog sterft ook God. De drie-ene God is op zich dialoog, op zoek naar de mens. Zonder aanspraak sterft God in ons hart. Zonder dialoog van het geloof met de wereld sterft God in de wereld.
Daarom mogen gelovigen niet blijven in het Emmaüs van de vergetelheid, ze moeten naar het Jeruzalem van het debat. Helaas, het Jeruzalem van vandaag is soms een Babel van spraakverwarring. Hoeveel woorden zouden we per dag horen en spreken? Vele duizenden.
Er wordt meer naast dan met elkaar gepraat. Vandaag spreken in eenzelfde samenleving, eenzelfde land, eenzelfde taalgemeenschap de mensen misschien wel nog eenzelfde taal en gebruiken ze nog dezelfde woorden, maar toch verstaan ze elkaar niet, omdat de woorden telkens andere betekenissen hebben. ‘Spraakontzinning’ noemde psalmdichter Willem Barnard dat.
We kunnen elkaar niet begrijpen, als de woorden over elkaar heen tuimelen. Misschien willen we ook niet begrepen worden. In talkshows, actualiteitenrubrieken, columns, opiniestukken en sociale media zetten spraakmakers en napraters torenhoge redeneringen op, alsof ze geheid staan in de fundamenten van de onwrikbare waarheid. De ander heeft dan ook altijd ongelijk. Wederzijds. De tijd van ‘ieder zijn waarheid’ is voorbij, nu telt alleen ‘mijn waarheid’.
Babel begint wanneer mensen zichzelf als enige toetssteen beschouwen. Dan wordt discussiëren een opbod van het eigen grote gelijk. Dan worden woorden wapens van overreding in plaats van uitnodigingen tot wederzijds verstaan. Woorden geraken in de uitverkoop. Hun betekenis waait weg in de wind.
Politici, verkopers, entertainers, journalisten, influencers en gebruikers van de socials hebben er een handeltje van gemaakt om woorden te fabriceren die niets betekenen maar de aandacht trekken. Zo verliezen woorden hun waarde. Over de hoofden van hun gesprekspartners heen richten de sprekers zich tot het publiek met woorden van herkenning. In het begin was het woord, op het einde de stemming.
Wellicht zijn ook wij met woorden gulzig. Een eindeloze trein van woorden dendert door ons hoofd. We worden er balorig van, in twee betekenissen: hardhorig en onwillig. Woorden zijn er om ons bestaan een plaats te geven en richting te geven aan ons leven. Door te veel woorden raken we de weg kwijt.
Spraakontzinde woorden vermoorden de communicatie. In het begin was het woord, op het allerlaatste einde wordt het zwijgen. De bedeesde zwijgt uit bescheidenheid, de sluwe uit berekening, de derde omdat hij gerust gelaten wil worden en de vierde omdat hij hoffelijk wil blijven.
Misschien kan een beetje meer zwijgen leiden tot een herwaardering van de taal. Als ze mondjesmaat uitgesproken worden, krijgen de woorden weer smaak. Hun betekenis slikken we niet meteen door. Zwijgen verheft de woorden en brengt taal tot leven.
Zwijgen kan heilzaam zijn in de lawaaicultuur
Mark Van de Voorde
Zwijgen kan heilzaam zijn in de lawaaicultuur. Zwijgen is door de eeuwen heen erkend als een plaats van heling. In zijn geestelijke leven heeft de monnik altijd al het stilvallen van de eigen mond ervaren als een mogelijkheid om de eigen emoties tot rust te laten komen. Hij weet: wanneer hij over zijn ergernissen blijft bazelen, rakelt hij ze steeds weer op. Zijn ergernissen worden groter.
Veel mensen kunnen niet meer stil zijn. Ze houden de stilte maar één ademstoot uit, lange stiltes maken hen bang. Want wie stil wordt, moet ook stilstaan bij zichzelf. Het woordje stil is niet toevallig etymologisch verwant met blijven staan (zwijg stil en zit stil).
In het Engels is dat nog duidelijker. Still betekent zowel zonder geluid (the still of the night: de stilte van de nacht) als zonder beweging (still water: Spa blauw of stilstaand water). Het woordje stil is ook verwant aan het werkwoord stillen dat betekent: stilleggen door voeden (je honger stillen). Wie zwijgt, stilt zijn honger naar betekenis: hij denkt na.
Het zwijgen, dat tijdelijk afleggen van woorden, brengt ons bij onszelf en laat ons toe een rijker mens te worden. Of zoals de Engelse dichter Tennyson het zei: “Zo bouwen we aan het wezen dat we zijn; ten diepste drinkend in de ziel der dingen, worden we noodzakelijkerwijze wijs.”
Als we bijwijlen de gesprekstafel leeg durven laten, zwijgen we niet om het spreken te verleren maar om het opnieuw te leren. Uit het zwijgen opgedoken woorden worden wijze woorden, de taal een taal van leven, het spreken een kracht. Ze worden geslepen aan onze binnenkant en krijgen de schittering van wijsheid.
In het verhaal van de gedaanteverandering gaat Jezus met enkele leerlingen de berg op om te bidden. Tijdens dat biddend zwijgen en zwijgend bidden verandert zijn gelaat. Het straalt, schrijft de evangelist. De binnenkant van Jezus, zijn echte ik, komt naar buiten.
Het verhaal vertelt ook dat Mozes en Elia aan Hem verschijnen. Niet toevallig Mozes en Elia. Mozes staat voor vrijheid en wet, Elia voor profetie. Wie uit de overdaad van woorden stapt en Gods Woord binnenlaat, wordt een vrij mens die durft te zeggen waar het op staat (wet) en die naar de toekomst kan verwijzen (profetie).
Mark Van de Voorde is een onafhankelijk publicist en opiniemaker. Hij was perschef van het bisdom Brugge (1970-1987), hoofdredacteur van Kerk & Leven (1987-2004) en daarna tot 2012 raadgever en speechschrijver van Yves Leterme, Steven Vanackere en Herman Van Rompuy. Sinds zijn pensionering schrijft hij voor diverse media in binnen- en buitenland.
Dit artikel is te lezen in Volzin magazine (editie 2026/07). Het nummer is te bestellen via de VOLZIN webwinkel.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.