Tine Molendijk doet al jaren onderzoek naar moral injury, morele verwonding. Dit thema is bekend geworden vanwege een groeiend aantal artikelen over morele verwonding bij veteranen. Het spreekt veel mensen aan, merkt Molendijk. “Dat komt doordat wij allemaal steeds meer geconfronteerd worden met oorlog en geweld, met name door de genocide in Gaza. Je ziet verbijstering over waarom er niet wordt ingegrepen en waarom een agressor wordt gesteund. Maar ook, meer in het algemeen: geschoktheid over wat mensen elkaar aan kunnen doen.”

Morele verwonding kan optreden als mensen ervaringen hebben die tegen hun morele overtuigingen en verwachtingen ingaan. “Je kunt je dan schuldig voelen of je schamen, boos of cynisch worden of zinloosheid ervaren. Je kunt ook last krijgen van morele desoriëntatie. Vooral als je voor jezelf niet duidelijk kunt krijgen waar het kwaad zit en wie kwaad doet.”

Gevaarlijke ontwikkelingen in de VS, zoals het optreden van ICE, schokken ons wereldbeeld en het land blijkt ook niet langer een betrouwbare bondgenoot. “We leven in een tijd waarin heel veel zekerheden wegvallen. Ik volg hierin psychologen als Ronnie Janoff-Bulman, die zeggen dat wij basale aannames hebben over hoe het leven is. We hebben het idee, of we nu religieus zijn of niet, dat de wereld rechtvaardig, zinvol en geordend is en dat er een bepaalde logica is. En ook: ik ben een goed mens, tenminste als ik m’n best doe. Of: je hoort als jong persoon geen kanker te krijgen. We hebben allemaal dat soort impliciete aannames en staan daar vaak helemaal niet bij stil. Pas als ze onder onze voeten worden weggeslagen, worden we ons daarvan bewust. Dat zie je in de huidige tijd. We hadden allerlei zekerheden over de wereld die niet blijken te kloppen. En we hebben nog geen alternatief.”

Kan de klimaatcrisis ook morele verwonding veroorzaken?

“Morele verwonding gaat over trauma, over ernstig beschadigende ervaringen. Maar morele impact in mildere vorm kan door veel zaken komen, waaronder zeker ook de klimaatcrisis. Ik vind het mooi dat filosoof Wouter Kusters het begrip morele verwonding in zijn boek Schokeffecten heeft gebruikt om te beschrijven wat er gebeurt als we merken dat al die waarden waarvan we dachten dat we die met elkaar deelden – zoals het zorgen voor elkaar, voor alle levende wezens en de aarde – door klimaatverandering onder druk komen te staan.’

In De Stoïcijnse Arena, een podcast van Dennis de Gruijter, zei je dat we doorgaans een wat kinderlijke blik op de werkelijkheid hebben. Je pleitte voor het omarmen van een tragisch wereldbeeld. Kun je dat toelichten?

“We zijn geneigd om de wereld in goed en kwaad op te delen. Dat helpt wel om dagelijks handig door het leven te kunnen, maar we delen ook mensen op in goed en slecht, helden en schurken. En dat is nogal simplistisch. Want in werkelijkheid is er vaak sprake van tragische complexiteit. De Griekse tragedies laten zien dat zelfs de goden er een potje van maakten.

Een tragisch wereldbeeld kan overigens ook een vergoelijking worden van kwade dingen die gebeuren, in de zin van: zo is de wereld nou eenmaal. Maar zo bedoel ik het niet. Het tragische is dat goede mensen ook verschrikkelijke dingen kunnen doen. De veteranen die ik voor mijn onderzoek heb gesproken, zagen in Bosnië mensen die zich in de chaos vastklampten aan voertuigen om mee weg te kunnen en daar anderen – soms hun buren – vanaf trokken. In hun overlevingsdrang kunnen mensen dingen doen die haaks staan op hun eigen normen en waarden. Dat geldt ook voor de veteranen zelf.

Velen zijn geconfronteerd met tragische dilemma’s. Zo sprak ik een veteraan die als militair verpleegkundige mee was op een patrouille die in grote haast onderweg was om een Talibanstrijder op te pakken die bommen aan het maken was. Onderweg werden ze staande gehouden door een grootvader op sandalen in de sneeuw, met in zijn armen een ernstig verbrand kindje. De veteraan verleende snel wat eerste hulp en belde voor een helikopter, maar er lag zoveel sneeuw dat die niet kon komen. Toen moesten ze door. Zoiets kan traumatiserend zijn.”

Denk je dat we in Nederland, na ruim tachtig jaar vrede, mentaal minder weerbaar zijn tegen de harde realiteit van oorlog?

“Het is natuurlijk fantastisch dat we al zolang vrede hebben, maar dat heeft ook geleid tot vervreemding. We worden niet alleen veel minder geconfronteerd met geweld, maar zijn ook ziekte, dood en lijden steeds meer buiten de deur gaan houden. Daardoor zijn aannames als ‘dat overkomt mij niet’ alleen maar sterker geworden. Er is wel iets veranderd sinds de oorlog in Oekraïne. Daarvóór zeiden mensen nog weleens tegen me, als ik vertelde dat ik bij Defensie werkte: ‘Dat zou ik niet kunnen, want ik houd niet van oorlog.’ Daar zit de aanname in dat ik blijkbaar wél van oorlog houd. En ook: als we oorlog weg wensen, dan is die er niet meer. En: we kunnen schone handen houden.

Ik heb soms ook kritiek op bepaalde missies, maar zoals ik Defensie zie, beschikt de krijgsmacht over een vorm van morele moed. Dat gaat over de bereidheid om vuile handen te maken, ook in filosofische zin, omdat je ondanks morele standaarden – zoals een ander geen geweld aandoen, laat staan doden – toch bereid bent geweld te gebruiken als dat nodig is om nog meer kwaad en schade te voorkomen.

Tine Molendijk© Sebastiaan ter Burg

Wat ik als antropoloog heel interessant vind, is dat er in tijden en culturen waarin meer oorlog was, bepaalde reinigingsrituelen bestonden voor mensen die daaruit terugkwamen. Een krijger werd niet per se als zondig persoon gezien, maar wel als iemand die bij zonde betrokken was geweest. Die moest, afhankelijk van hoeveel mensen hij had gedood, een bepaalde tijd vasten of teksten uitspreken voor reiniging.

In de jaren negentig in Mozambique was het idee dat de geesten van degenen die je gedood had, onrust konden veroorzaken. Ook daar waren bepaalde oorlogsrituelen; zo moesten mensen zweten in kruidenbaden. Iedereen snapte waarom ze hadden gevochten, maar het idee was toch dat er daardoor een vervuilde ziel was ontstaan. Pas na purificatie was er weer re-integratie in de gemeenschap mogelijk.

In Nederland mag je naar de therapeut en dan zit je in je eentje in de behandelkamer. Dat is niet verkeerd, maar het is zo anders. We zijn een seculiere samenleving, en ik ben zelf ook niet met religie opgegroeid. Maar tegelijkertijd denk ik: wat een gemis. We praten er in juridische termen over: is iemand schuldig of onschuldig, of zijn er verzachtende omstandigheden? En als iemand ergens last van heeft, zeggen we: zoek professionele hulp.”

We maken er te veel een individueel probleem van?

“Ja, we individualiseren en pathologiseren het, alsof er iets mis is met gevoelens van schuld en schaamte en het er vooral om gaat hoe we die kunnen verminderen. Terwijl die ons informatie geven over wat er gebeurd is. Het kunnen heel legitieme gevoelens zijn. Ik vind morele verwonding een prachtige term, omdat die niet pathologiseert, maar recht doet aan de wijsheid die mensen kunnen hebben opgedaan, als ze kanten van de mensheid of zichzelf hebben gezien die de meesten van ons niet zomaar zien.

Ook militairen die niets verkeerd hebben gedaan, kunnen ongelooflijk lijden onder gevoelens van schuld en schaamte. Ze kunnen het gevoel hebben: ik ben een slecht mens, ik ben een monster. Het is heel goed dat er therapeutische modellen zijn ontwikkeld om die gevoelens te helpen verminderen. Maar er zijn ook voorbeelden van mensen die een morele grens over zijn gegaan. En dat is ook niet gek, in extreme omstandigheden. Dan help je die mensen niet door te zeggen: je kon er niks aan doen, je schuldgevoel is onterecht.

Tine Molendijk© Johannes Fiebig

De religieuze term atonement, die vertaald wordt als boetedoening, klinkt iets harder, maar geeft ook aan dat je de verstoorde verhouding moet herstellen. Bij de veteranen die ik vaker heb gesproken, merkte ik dat met mij spreken een soort biecht voor ze was. Het was fijn voor ze dat ik een vreemde was. Ik kwam niet als hulpverlener, maar voor een onderzoek. Dus ik ging ze niet helpen of veroordelen, ze konden gewoon hun verhaal bij me kwijt. Daardoor was het een veilige plek voor een biecht.”

Dus toch ook een soort purificatie?

“Zeker weten! Het woord geweten kennen we nog wel, maar termen als genade, barmhartigheid, verzoening, nederigheid en loutering gebruiken veel mensen niet meer. Het zijn geen gangbare maatschappelijke woorden meer in Nederland, terwijl ze zo helpend zouden kunnen zijn. Ik zag veel veteranen worstelen met de vraag: hoe moet je nou benoemen wat ik heb doorleefd? Ze zeiden bijvoorbeeld: ‘Ik was wel verantwoordelijk, maar niet schuldig.’ Of: ‘Ik heb onverwijtbare schuld.’ Ze hadden veel behoefte aan woorden die konden vatten wat ze nou eigenlijk voelden. Als onderzoeker kom ik niet veel verder dan termen die filosofen bedacht hebben, zoals ‘tragische schuld’. En een term als zelfvergeving is ook een ver-van-je-bed-show voor veel mensen.”

Je zei dat je het wegvallen van religieuze verhalen als een gemis ziet. Waarom?

“Ik denk dat we niet alleen bepaalde begrippen missen, maar ook de verhalen waarin ze zijn ingebed, omdat dit geen individuele verhalen zijn. Bijbelverhalen gaan over allerlei morele aspecten van het leven. Mensen kunnen zich door wat ze hebben meegemaakt en hoe ze dat hebben ervaren, totaal vervreemd voelen van de mensen om hen heen. Dan helpt het als je verhalen met elkaar deelt, verhalen die we allemaal kennen.”

Omdat ze gaan over universele thema’s?

“Ja, en omdat het een universele taal is. Met de secularisatie zijn we een hele taal verloren. We zijn echt een beetje analfabeet geworden als het gaat over morele vraagstukken, en dus ook over morele verwonding. Het is helemaal niet gek dat mensen zich daar vaak alleen in voelen.

In die verhalen zit een bepaalde wijsheid, zonderdat ik die term wil romantiseren. Net zomin als morele verwonding. Want de wijsheid die mensen daardoor opdoen kan een heel pijnlijke, soms bijna giftige wijsheid zijn. Die kan je helemaal opeten vanbinnen. Maar het is wel een wijsheid over hoe de wereld en de mensheid in elkaar zitten. Zo’n militair heeft het gevoel de eerste en enige te zijn die zoiets heeft meegemaakt, maar dat is niet zo: er zijn in de afgelopen eeuwen en millennia talloze verhalen over ontwikkeld.”

Griekse tragedies gaan vaak over morele dilemma’s.

“Precies. We kunnen die verhalen gemakkelijk platslaan, omdat iemand erin verandert in een koe of een ander dier. Maar ze komen vanuit een ouder wereldbeeld, net als Bijbelverhalen, en gaan over existentiële thema’s.”

Je hebt ook een onderzoek naar de rol van humor opgezet. Hoe zie je die?

“Humor is een interessante manier van omgaan met dingen die ons van ons stuk brengen en die we moeten verwerken. Hoe heftiger wat mensen meemaken, hoe zwarter vaak de humor. Het geeft mensen een taal om het ondraaglijke toch aan te kunnen raken. Humor is niet alleen een mooi copingmechanisme, maar ook een commentaar op de absurditeit van het leven. Het kan op een geniale manier vatten hoe ingewikkeld, absurd en onrechtvaardig het leven soms is. Als sociaal wetenschapper kan ik proberen met heel veel woorden aan te geven hoe complex goed en kwaad zijn, terwijl een grapje dat veel raker kan. Want humor mág onlogisch zijn. En daarmee reflecteert het op een prachtige manier hoe onlogisch de wereld is.”

Tine Molendijk (1987) is cultureel antropoloog en universitair hoofddocent aan de Nederlandse Defensie Academie (NLDA) in Breda. Ze is sinds oktober 2025 bijzonder hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen op de leerstoel Morele dilemma’s van multilaterale militaire operaties. Afgelopen mei hield ze haar oratie: Mensenwerk in een geweldsorganisatie. Morele dilemma’s van militaire operaties. www.tinemolendijk.nl

Dit artikel is te lezen in Volzin magazine (editie 2026/07). Het nummer is te bestellen via de VOLZIN webwinkel.

Geef een reactie