
Annemarié van Niekerk heeft een lyrische en confronterende roman geschreven. Rijk en gelaagd, vol inlevingsvermogen, intertekstualiteit en verschillende perspectieven. Pijnlijk is het contrast tussen de lotgevallen van de hoofdpersoon Ada en het paradijselijke Zuid-Afrikaanse landschap. Je ruikt het Kaapse fynbos, hoort de Goukou-rivier stromen en ziet de boerderij Bloukoeniekraal voor je.
“Hoewel Zuid-Afrika veel problemen kent, ben ik er meestal toch erg gelukkig”, zegt Van Niekerk. “Je voelt je onderdeel van The Great Chain of Being. Je ziet er fossielen liggen, versteende voetsporen van dieren die meer dan honderdduizend jaar geleden geleefd hebben. Je zou zweren dat ze nog maar net voorbij kwamen lopen: de quagga’s en reuzenbuffels die allang uitgestorven zijn. Wacht, ik lees even een stukje voor. Een passage waarin Ada fantaseert over schelpen:
Wanneer je een schelp van het strand opraapt, zie je de buitenkant. Je vergeet dat er een zeediertje in gezeten heeft. Want zie je, een schelpje heeft eigenlijk twee levens: één met het diertje erin en één zonder. Maar voordat hij aan dat tweede leven kan beginnen, maakt hij heel veel mee. […] Je hebt geen idee waar een schelpje overal geweest is als het op het strand aanspoelt – soms is het diertje daarbinnen al dood, en als dat niet zo is, zal het daar op het strand verdrogen en sterven. Dan is zijn eerste leven voorbij. Daarna begint zijn tweede leven – zijn leven als schelpje. Hoe fijner en brozer, des te groter de kans dat hij niet eens meer gaaf is. Maar dat geeft niet, want zo kun je zien dat hij een lange en moeilijke reis heeft gemaakt voor hij op zijn bestemming kwam, de plek waar zijn tweede leven begint.
Het schelpje laat in miniatuur de rijkdom en complexiteit van de natuur zien. Maar helaas, dit paradijs wordt bedreigd. Zoals Joni Mitchell zingt in Big Yellow Taxi (1970): ‘They paved paradise and put up a parking lot.’ Het paradijs is geasfalteerd, een parkeerplaats geworden.”
Sinds de mens op aarde verscheen geldt het recht van de sterkste. Hij is de natuur naar believen gaan koloniseren en kapotmaken. Niet alleen het paradijs is geasfalteerd; ook de verhouding tussen man en vrouw is zo verworden dat de vrouw is gereduceerd tot een ondergeschikte van de man. “Naar je man zal je verlangen, en hij zal over je heersen”, staat er in Genesis.
“Door de komst van heilige schriften werd het patriarchaat versterkt”, zegt Van Niekerk. Het is een belangrijk thema in haar roman. Vandaar dat Esias de Jager, de vader van Ada, de roede niet spaart. Met de hand op de Bijbel zet hij zijn dochter op een hoge ‘strafstoel’, waar ze urenlang moet stilzitten totdat haar benen gevoelloos zijn. Ook zijn zoon Des moet het ontgelden: hij bindt hem vast in de schuur en ranselt hem met een zweep.
Wat is dat eigenlijk, een ‘strafstoel’? “Het is geen bestaand Afrikaans woord. Het is een samenstelling van ‘straf’ en ‘stoel’ en had net als strafschop, strafwerk en strafbankje in Van Dale kunnen staan. Twee concepten worden gecombineerd en dan licht er een voorwerp op. Afhankelijk van je verbeelding en van de cultuur kun je met alle voorwerpen straffen.”
Deze schrijfster houdt van taal. Ze is gul met citaten in het Engels, Nederlands, Afrikaans en geeft zelfs de vrijwel uitgestorven kliktalen van de Hessequa en San (vroeger Hottentotten en Bosjesmannen geheten) een plekje. “In een van die kliktalen is !tsau de klank van het geluid dat de sterren maken. Ik wilde zo het thema van verdwijnende talen en culturen belichten. Veel van de oorspronkelijke Kaapbewoners zijn verdreven en vernietigd.”
Wat betekent Bloukoeniekraal, de naam van de boerderij? “Een bloukoenie is een struik die bestand is tegen de zwaarste omstandigheden en die met gemak droogte, zoutaanslag en storm weet te trotseren. Hij is zo gehard dat niets hem eronder krijgt, maar wel op voorwaarde dat hij stevig wortel geschoten heeft. Net als de meisjes van Bloukoeniekraal: die laten zich door niets en niemand kisten.”
Vrouwen die zich niet laten kisten – ziehier het grote thema van Annemarié van Niekerk. Zij publiceerde erover in The Torn Veil (1998), Raising the Blinds (1990), Vrouevertellers (1993) en het vuistdikke My Mother’s Mother’s Mother (2019).
In De strafstoel pakt zij een actueel thema beet: huiselijk geweld en grensoverschrijdend gedrag. Dat thema komt al versluierd voor in oude Zuid-Afrikaanse verhalen, bijvoorbeeld in de waargebeurde geschiedenis van Maria Magdalena Dekenah Hamman (1832-1874). Deze vrouw was de stiefmoeder van een meisje dat vroeg om een nieuwe jurk, maar zij wilde haar dochter de ‘tabbaard’ niet geven. Ze was bang dat haar man nóg meer verliefd op zijn eigen dochter zou worden. Hij zou gaan denken dat zij zijn nieuwe bruid zou kunnen worden.
“Geweld en misbruik hebben oeroude papieren. Vrouwen en kinderen worden met de hand op een heilig boek eronder gehouden. Ze worden als minderwaardig beschouwd en moeten hun plaats kennen. In mijn roman leest vader Esias aan tafel voor uit de Bijbel: ‘Want een man is het hoofd van zijn vrouw, zoals Christus het hoofd is van de kerk.’ Zijn woord is wet en zijn kruis is heilig. Dat zo’n overtuiging gruwelijk uit de hand kan lopen, zien we in De strafstoel. Zulke dingen gebeuren maar al te vaak – één keer is al te veel! – en de gevolgen ervan zijn verschrikkelijk.”
Van Niekerk heeft diepgaand onderzoek gedaan naar de eeuwenoude querelle des femmes, de vrouwenstrijd die telkens weer oplaait. En die strijd is er nog steeds. Ook andere orthodoxe religies en culturen willen maar niet verlicht worden. “Ja, mannen willen de macht houden. Kijk naar Trump, naar de Taliban in Afghanistan, naar de vermenging van religie en staat. Dat was ook in de apartheidsjaren in Zuid-Afrika zo.”
Het is een ongelijke strijd tussen de seksen. In de roman moet de dochter opboksen tegen haar machtige vader, Esias ‘Messias’ de Jager. “De introverte Ada vindt het moeilijk om op te staan tegen haar eigen vader. Het geïsoleerde bestaan maakt het nog moeilijker. Haar moeder is het huis ontvlucht en komt slechts zelden meer langs. Ada en haar broer moeten het alleen zien te redden. De enige van wie ze enige steun krijgen, is de zwarte huishoudster Janna. Maar die is niet bij machte om hen te beschermen.
Het beste wat Ada kan doen, is ontsnappen in haar verbeelding. Esias is niet alleen een tiran, maar ook een vader die ze adoreert om zijn kennis van de natuur en om de aandacht die ze van hem krijgt. Naast de Bijbel is de natuur zijn kompas. Hij weet hoe de wind staat, hoe eb en vloed elkaar afwisselen en de loop van de rivier beïnvloeden. Je voelt Ada’s ambivalentie in deze passage: ‘Ik herinner me dat hij op een dag tegen me zei dat ik net als hij de natuur verstond en hoe gelukkig me dat maakte. Hij was de enige van wie ik goedkeuring kon krijgen, maar ook de enige die me even snel weer kon afbreken.’”
Het gewelddadige gedrag van Esias komt niet uit de lucht vallen. “Ik geloof dat geen mens goed of slecht geboren wordt”, zegt Van Niekerk. “Genetische factoren en omgevingsfactoren spelen een rol in de ontwikkeling van iemands karakter, zijn psychische en morele make-up, en daarmee ook in zijn keuzes en beslissingen. Dat wil niet zeggen dat er geen vrije wil bestaat, maar wel dat er factoren zijn die deze beïnvloeden. Esias groeide zelf ook op in een patriarchaal gezin met een gewelddadige vader en een moeder die niet bij machte was om voor haar kinderen of zichzelf op te komen. Zo zijn Esias, Ada en Des alle drie slachtoffers van een intergenerationeel trauma dat, als het niet actief wordt doorbroken, wordt doorgegeven aan volgende generaties.
Esias behoort tot een generatie witte mannen die in het Zuid-Afrika van de apartheid verplicht in militaire dienst moesten, van wie velen de zogenaamde ‘bosoorlog’ aan de Angolese grens hebben meegemaakt. Zij zijn met PTSS teruggekeerd naar het burgerleven. In de patriarchale Zuid-Afrikaanse samenleving beschouwen mannen het als vernederend om toe te geven dat ze psychische hulp nodig hebben. De opgekropte en onverwerkte woede, angst en trauma’s worden vaak thuis, achter gesloten deuren, op hun vrouwen en kinderen afgereageerd. En dan is er ook nog de schuldkwestie. Velen komen later tot het inzicht dat ze aan ‘de verkeerde kant’ hebben gevochten.”
In de roman komt zowel het kleine meisje als de volwassen vrouw Ada aan het woord. Is het kleine meisje niet wat wijs voor haar leeftijd? “Ada is een slim en introvert kind dat veel tijd voor zichzelf heeft om na te denken. Ook al werd ze van school gehaald, ze benut elke vrij moment om te leren en te lezen. Het onderricht van haar vader over de natuur neemt ze helemaal in zich op. Ze observeert zelf ook heel goed. Luister maar.”
Haar ogen dwalen over het pad waar haar voeten gaan, dan weer naar zijn rug, met de pomp als een geweer over zijn schouder, dan naar de rivier daaronder, en terug naar de mantel van mist op de horizon. Ook al kijkt hij nooit achter zich om te zien of ze hem volgt, toch weet ze dat hij haar met zijn oren, met zijn rug, met zijn hele lichaam in de gaten houdt.
Later moet Ada haar broer Des beloven om nooit meer naar de boerderij te komen. Haar ouders zijn dan uit het zicht. Ze lijkt er alleen voor te staan op de wereld. Zal haar zwarte vriendin Mel het beter redden dan Ada, omdat ze een community achter zich heeft?
“Mel is zich er sterk van bewust dat ze een afstammeling is van de Hessequa. Het is een verbondenheid die haar kracht geeft: Ubuntu, ‘ik ben omdat wij zijn’, de levensbeschouwing dat een mens mens wordt door andere mensen. Dat is ook iets wat Janna Ada probeert bij te brengen, wanneer ze haar op het hart drukt dat ze net zo goed behoort tot een gemeenschap. Ada is niet echt alleen, al denkt ze dat aanvankelijk wel. Gaandeweg beseft ze dat ze deel uitmaakt van de geschiedenis van haar volk én van de overweldigende kosmos.”
Een soort mystieke ervaring? “Dat ook, ja. Ada voelt zich opgenomen in iets wat ze als kind nog niet kon begrijpen. Later in haar leven is het juist dit bewustzijn dat haar in staat stelt de realiteit van haar jeugdtrauma te overstijgen en zich ervan te bevrijden – een opgaan in het mystieke dat in de roman wordt gecontrasteerd met de Bijbel en de manier waarop Esias die gebruikt om zijn wil op te leggen.”
Het is Janna die Ada laat begrijpen dat het mogelijk is een innerlijke verbinding te ervaren met iets wat groter is dan jezelf. “Ja, en dat je daarnaar moet zoeken. Janna vertelt haar dat de San in vroeger tijden ’s avonds lang en stil bij het vuur bleven zitten, net zolang tot de sterren voor hun ogen één voor één van kleur veranderden. Volgens Janna konden de San nog later op de avond de sterren zelfs horen zingen. Dat zou Ada geweldig vinden: om op een dag ook de sterren te horen zingen.”
‘Een vallende ster klinkt anders dan het gewone gezang van een ster,’ had Janna gezegd.
‘Hoe dan?’
‘Vroeger zeiden ze dat het klinkt als het geluid van een stervend hart.’
‘Hoe klinkt een stervend hart?’
Janna was daar zelf niet zeker van. Het enige wat ze wist, was dat elke keer als iemand sterft er een ster valt.
Annemarié van Niekerk (Port Elizabeth/Zuid-Afrika, 1962) promoveerde aan de Universiteit van Witwatersrand en doceerde aan verschillende universiteiten. Ze woont sinds 2004 in Nederland en is getrouwd met letterkundige Jaap Goedegebuure. Voor haar memoir Om het hart terug te brengen. Liefde en geweld in Zuid-Afrika werd haar in 2023 de Henriëtte Roland Holstprijs toegekend. De strafstoel is haar eerste roman.
Boekinformatie:
Annemarié van Niekerk, De strafstoel. Atlas Contact. 304 blz., € 24,99
Dit artikel is te lezen in Volzin magazine (editie 2026/07). Het nummer is te bestellen via de VOLZIN webwinkel.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.