In 2018 verscheen de Nederlandse uitgave van de Duitse bestseller Gott 9.0 met de titel God 9.0 – De spirituele groeikansen voor het christendom. De auteurs, de Duitse theologen Marion Küstenmacher, Werner Tiki Küstenmacher en Tilmann Haberer, bouwen in dit boek voort op de ‘integrale psychologie’ van de Amerikaanse psycholoog Ken Wilber. Hij combineerde tientallen ontwikkelingsmodellen met elkaar, van denkers en stromingen in oost en west, vanaf de oudheid tot nu toe.
Hij beschrijft de ontwikkeling van ons bewustzijn in negen fasen (stadia, treden, lagen). Psycholoog Clare Graves werkte deze negen fasen uit in een kleurenspiraal die bekend geworden is onder de naam Spiral Dynamics. Elke fase heeft een kleur die correspondeert met de kernwaarden, mogelijkheden en beperkingen van die fase. In ieder mens is de hele spiraal in aanleg aanwezig, maar per persoon zal op dit moment een bepaalde fase of kleur dominant zijn. In God 9.0 wordt dit model gebruikt om te laten zien hoe geloofs- en godsbeelden horen bij een bepaalde fase. Het boek wil lezers de moed geven om spiritueel te durven doorgroeien.
De Nederlandse vertaling van God 9.0 werd gemaakt door predikant Piet van Veldhuizen die door zijn collega Arie van der Maas werd uitgedaagd samen een ander boekje van Marion Küstenmacher te vertalen: God ademen. De eerste reacties zijn veelbelovend.
Jullie zijn beiden predikant in de PKN. Waarin lijken jullie op elkaar, en waarin verschillen jullie?
Piet: “Ik denk dat we allebei nieuwsgierig en optimistisch zijn en graag buiten de vaste kaders treden. Van een goed idee of een mooie uitspraak krijgen we allebei lichtjes in de ogen, en dan gaan we er iets mee doen. Het verschil is, zoals ik het beleef, dat Arie een rasbestuurder is en ook een ondernemer – dat zijn twee kwaliteiten die ik bij mezelf niet echt terugvind. Ik ben meer studieus aangelegd, ik speel graag met taal en met ideeën en dan komt er vanzelf van alles in beweging.”
Arie: “Dat klopt wel ja. We speuren allebei graag ook buiten de bekende paden naar mogelijkheden. Allebei volop ademend in de traditie en wat die aan rijkdom heeft voortgebracht, en allebei primair theoloog. Piet heeft meer gedetailleerde kennis, ik ben meer van de grote lijnen. Ik heb zicht op het landschap, Piet weet de namen bij de bomen en planten en vogels. Al komt het ook voor dat ik inzoom op een detail en dat Piet juist het overzicht houdt. We vullen elkaar aan en de rollen kunnen wisselen.”
Jullie kennen elkaar al lange tijd of vergis ik me?
Piet: “Arie en ik hebben elkaar pas anderhalf jaar geleden echt leren kennen. Toen waren we allebei sinds een paar maanden met ziekteverlof. Twee drukke mannetjes die zomaar opeens tot stilstand waren gekomen. Voor ons allebei was dat een moment om onze gedachten en gevoelens rond leven en dood en God en geloof eens opnieuw te ordenen.”
Arie: “Dat was inderdaad een bijzondere ontmoeting eind 2023. Allebei herstellend maar ook alweer volop oogstend van wat die maanden gebracht hadden. Piet schreef er een prachtig boekje over. Een paar jaar eerder hadden we elkaar al oppervlakkiger ontmoet toen Piet mij en mijn collega classispredikanten vertelde over zijn enthousiasme voor God 9.0 en wat hij dacht dat daar de betekenis van was. Voor mij was dat toen het begin van een nieuw spoor waarop ik nog steeds nieuwe dingen ontdek – wat we nu steeds vaker ‘integrale spiritualiteit’ noemen.”
Piet: “Langer geleden had ik ook al eens zo’n tussenbalans opgemaakt. Toen liep ik erop stuk dat ik eigenlijk al een leven lang in drie werelden leefde: in de geloofswereld van de kerk, als amateur-veldbioloog in de seculiere wereld van de natuurwetenschappen, en met mijn levenslange telepathische ervaring in de wereld van de parapsychologie die in beide andere werelden vaak wordt afgewezen en geridiculiseerd. In zes weken van meditatie, studie en intensieve gesprekken heb ik toen mijn wereldbeeld en Godsbeeld als het ware aan de tekentafel opnieuw ontdekt. Want je kunt niet besluiten om iets wel of niet te geloven; je kunt wel op zoek gaan naar wat je diep van binnen weet. En midden in dat proces, in 2012, maakte ik kennis met dat boek God 9.0 dat Arie noemde.”
Recent is jullie vertaling van het boekje God ademen van Marion Küstenmacher verschenen. Wie is zij?
Piet: “Marion Küstenmacher is een Duitse theoloog en literatuurwetenschapper. Ze heeft veel gepubliceerd over de mystieke middeleeuwse theoloog en filosoof Meister Eckhart. Maar ze kent de mystiek ook van binnenuit, vanuit haar eigen meditatieve en contemplatieve manier van leven. Ze zoekt naar manieren om mystieke diepgang op een natuurlijke manier te integreren in een eigentijdse manier van leven.”
Arie: “Marion Kustenmacher is een van de drie auteurs van God 9.0. We hebben uitvoerig met haar kunnen spreken tijdens een conferentie over integrale spiritualiteit in Duitsland waaraan Piet en ik samen deelnamen. Voor mij is misschien nog wel belangrijker dat ze de auteur is van het Onzevader-boekje God ademen dat we nu in het Nederlands hebben uitgebracht, en ook van Aufbruch ins Licht, een dagboek voor de tijd van advent en Kerst. Die twee boeken ademen een net wat andere sfeer dan God 9.0, meer mystiek of zeg gerust ‘bevindelijk’. Ze kregen voor mij betekenis in dat laatste kwartaal van 2023 waarin ik mijn time-out had. Een aantal maanden van geestelijk op adem moeten komen, ook omdat mijn lichaam ging aangeven dat ik aan een grens zat.”
Wat is integrale spiritualiteit?
Piet: “Het model dat in God 9.0 gehanteerd wordt, met negen fasen of lagen die elk met een kleur worden aangeduid, is ook bekend van Spiral Dynamics, een methode die in bedrijven en organisaties gebruikt wordt om in kaart te brengen met welke waarden en drijfveren de afzonderlijke werknemers in het leven staan. Het idee is dat vanaf je vroegste kindertijd je wereldbeeld en je bewustzijn zich stap voor stap ontwikkelen en verruimen, en dat je je op dit moment bij een bepaalde mate van ruimheid thuis voelt: krapper voelt niet goed, maar nog ruimer ook niet. De negen lagen, elk aangegeven met een kleur, liggen als de jaarringen van een boomstam om elkaar heen. Door die lagen heen ontwikkelt zich ook je spiritualiteit, je Godsbeeld en je zelfbeeld.
En nu komt het: terwijl je aanvankelijk in elke laag de neiging hebt om je af te zetten tegen de ideeën die horen bij nauwere of ruimere lagen, komt op een gegeven moment de integrale laag(geel, of 7.0). Dan daagt het bewustzijn dat je al die vorige lagen nodig had, dat ze allemaal waardevol zijn, dat je er nog steeds uit put. En dat het geen zin heeft om negatief te oordelen over mensen die zich in die nauwere lagen thuis voelen. Integrale spiritualiteit is dus een manier van ruim denken en voelen vanuit een diep en dankbaar besef van de ontwikkeling die je doorloopt en een even diep besef van verbondenheid, want die ontwikkeling verbindt ons meer dan dat ze ons van elkaar scheidt.”
Arie: “Voor mij is dat beeld van de jaarringen belangrijk. Die geven de groei, de ontwikkeling van de boom aan. Elke nieuwe ring is weer wijder, maar de boom zou instabiel worden als de eerdere jaarringen veronachtzaamd zouden worden of zouden verdwijnen. Een van de misvattingen die zich zomaar bij God 9.0 kan voordoen is dat er een soort hiërarchie is, een opklimmen naar een uiteindelijke geestelijke staat waar je wel zult moeten komen om echt iets te begrijpen van mens, wereld en God. Als ik ergens een broertje dood aan heb, dan is het wel aan neerkijken op anderen ‘die nog niet zover zijn...’ Zo is God 9.0 niet bedoeld.
En ik geloof ook dat het pastoraal-psychologisch voor een mens niet heilzaam is om eerdere fases van geloven en ontwikkeling in het leven te willen afdoen als voorbij. Het gaat erom hoe je je ermee verhoudt: dat je kunt gaan zien wat het waardevolle is van al die verschillende kleuren die zich in je eigen geestelijke biografie bevinden en in de biografie van een geloofsgemeenschap of van de samenleving. Natuurlijk kun je dan ook benoemen wat daarin niet goed was of is, wat beperkend of ronduit beschadigend was. Daarmee kun je in het reine komen, als je dat gegeven wordt.”
Hoe is het idee ontstaan om samen God ademen te vertalen?
Arie: “Dat idee kwam bij mij vandaan. Ik was geraakt door de inhoud van dit kleine boekje in het Duits en dacht: dit kan echt van betekenis zijn, ook in het Nederlandse taalgebied. Dat grote boek God 9.0 is meer een handboek. Omdat God ademen meer meditatief is en meer aansluit bij geloofservaring, bereiken we hopelijk ook weer anderen die geïnteresseerd raken in de mogelijkheden van de integrale benadering. We hebben ook bewust een nawoord toegevoegd, met een paar suggesties hoe je dit boekje zou kunnen gebruiken, maar ook om wat meer te vertellen over integrale spiritualiteit. Want ja, daar zijn we nu eenmaal behoorlijk door gegrepen. En waar het hart vol van is...”
Piet: “Het is een heel klein boekje maar het is wel áf, dus op zichzelf is het een pareltje. Maar hopelijk is het ook een appetizer, want er komt nog meer aan. Daar zeggen we straks nog wel iets over.”
Wat maakt de tekst van God ademen bijzonder?
Arie: “Voor mij de combinatie van de tekst van het Onze Vader die, dat mag je toch wel zeggen, een van de oerteksten is van de christelijke traditie door alle eeuwen heen. In liturgie, in persoonlijk leven, aan tafel, als laatste adem wordt of is uitgeblazen. Bij de woorden van dit gebed schrijft Küstenmacher haar eigen gebedswoorden in taal die raakt aan het levensgevoel van nu. Ze mediteert dus op het gebed waarvan Jezus zei: als je niet goed weet hoe je bidden moet, doe het dan maar zo.”
Welke zinnen in het boekje spreken jullie het meest aan?
Piet: “Een paar keer in het boekje wordt gezegd dat we ‘God in- en uitademen’. Dat is zowel heel intiem als heel universeel. Niets of niemand valt buiten die beweging. Daarom hebben we de Nederlandse uitgave ook deze titel meegegeven: God ademen. Een mooiere definitie van het begrip ‘bidden’ zou ik niet kunnen bedenken.”
Arie: “Ik denk aan zinnetjes als: ‘We maken ruimte in ons voor u’, ‘Nergens bent u niet’. Of deze: ‘Breng ook dat wat wij niet zien uit de schaduw in het licht, maak ons bewust van onze verborgen schuld.’ En tegen het einde: ‘Uw eeuwigheid is geen eeuwig verlengde tijd. Voordat ruimte en tijd er waren was u al, de IK BEN DIE IK BEN. In het sacrament van het ogenblik, in het heilige nu bent u IK BEN in ons allen.’”
Jullie zijn alweer bezig met de vertaling van een ander boek. Vertel...
Piet: “Toen wij allebei ziek waren, in het najaar van 2023, publiceerde Marion Küstenmacher een heel bijzonder dagboek voor de periode van advent tot en met Driekoningen. Arie sprak er net al over. Met originele overwegingen die heel eigentijds aansluiten bij alle folklore rond advent, Kerst en Driekoningen, met prachtige gedichten en voor elke dag een kleine oefening in alledaagse mystiek. Marion had het me als kerstcadeautje toegestuurd, maar ik ben er pas serieus ingedoken toen Arie zei dat hij er persoonlijk veel aan had gehad.”
Arie: “Dat dagboek heet Aufbruch ins Licht – opbreken, het licht tegemoet. Zo heb ik die periode toen beleefd, met dit boek in de hand. In al zijn eenvoud vind ik de bijbeluitleg en de theologie van dit boek echt sterk. Dus we hopen dat het in het najaar van 2025 kan verschijnen, ruim voor de tijd van advent. Wellicht weer bij VOLZIN!”
Piet van Veldhuizen (1959) is protestants gemeentepredikant en vertaler. In 2019 won hij de preekwedstrijd van Liberaalchristendom.nl over lastige bijbelteksten. Hij vertaalde onder meer God 9.0 en werk van opperrabbijn Jonathan Sacks.
Arie van der Maas (1965) is projectleider uitwerking en implementatie Ruimte voor Woord en Geest (Ambtvisie). Daarnaast is hij tot komende zomer classispredikant van de classis Delta van de PKN.
Boekinformatie:
Marion Küstenmacher, God ademen - Een Onzevader-meditatie. Vertaling door Piet van Veldhuizen en Arie van der Maas. VOLZIN Magazine BV, 44 blz., € 12,50.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
