Annette is in Huissen werkzaam als programmabegeleider en Erica werkt vooral als initiator van nieuwe programma’s en activiteiten. Gezamenlijk hopen ze mooie nieuwe dingen te ontwikkelen. De samenwerking is er nog niet eens zo lang, maar voor hun gevoel ligt dat anders.
Erica: “Het gaat bij ons heel vanzelf, vanaf het allereerste ogenblik. Niet alleen tijdens vergaderingen, de bijeenkomsten en retraites zelf. Annette stuurt mij artikelen, boektitels, linkjes naar films, podcasts, blogs. We hebben het erover, per mail, app, aan de telefoon, delen wat ons inspireert en vinden nieuwe inspiratie bij elkaar, ook buiten werktijd. Of juist dan. Misschien omdat het niet per se hoeft.”
Annette: “Nee, het ontstaat spontaan. Uit verwondering, plezier. Ik lees iets, hoor iets, zie iets, en ben meteen benieuwd wat Erica ervan vindt – en omgekeerd.”
Ze hebben elkaar er nooit op uitgekozen. Sterker nog, ze kwamen beiden min of meer toevallig in deze functies terecht. Erica was al twintig jaar cultureel programmeur in Tiel, waar ze zich hoofdzakelijk bezighield met jeugdtheater en film, de randprogrammering eromheen, waar haar hart nog het meeste lag. “Het was een snoepwinkeltje. Zoveel keuze om een thema inhoudelijk uit te diepen, context te geven. Gesprekken met acteurs, regisseurs, workshops... Ik was daar prima op mijn plek. En toch. Een vriendin sprak over de vacature van het klooster in Huissen, waar ze net op had gesolliciteerd. Misschien niet zo netjes, maar ik dacht: Die baan past bij mij, dichtbij huis, maar wel een heel nieuwe omgeving... Ik probeer het óók. Ja, en toen koos men mij. Was even lastig, maar gelukkig heeft de vriendschap het overleefd. Het was zo duidelijk dat het klopte...”
Annette kende het klooster al lange tijd heel goed, als plek waar ze zelf inhoudelijke bijdragen verzorgde, een keer naar uitweek met een door haar verzorgde opleiding rouwbegeleiding. Het was directeur Aalt Bakker, verantwoordelijk voor het grootste deel van de programmering, die haar vroeg om van het klooster haar nieuwe thuisbasis te maken en de twee vrouwen koppelde. Een gouden greep. Annette: “Hij voelt zoiets diep aan en stapt dan op je af. Ook iets om je over te verwonderen. Daarnaast is het ook de plek zelf die meewerkt. De traditie van rust, veiligheid, ontmoeting met de vreemde ander. Het is het twee eeuwenoude fundament waarop wij verder kunnen gaan. Niet zomaar een nieuw wiel uitvinden: we staan op de schouders van kleine reuzen.” Erica voegt toe: “Het beeldje van Dominicus, zijn geopende hand als een uitnodiging. Geen vermaning, geen opgeheven vinger, niet het idee dat hij iets komt brengen... Maar juist ontvankelijkheid, gastvrijheid.”
Voor Annette, geboren en getogen in Duitsland, zijn het begrippen die pas waarde en betekenis krijgen als ze worden gelééfd. Als twintigjarige verliet ze, nog net niet op de bonnefooi, haar thuisland voor de liefde. Twee koffers in haar autootje, meer was niet nodig, en ach, het was maar één grens over, dus best dichtbij. Naïef?
Achteraf wel. “Veertig jaar geleden was het nog niet zo simpel om hier als Duitse te leven. Dat werd me niet met zoveel woorden verteld. Maar onderhuids smeulde het – en dat zou overgaan als ik voorbeeldig zou integreren. Probeerde ik natuurlijk ook, terwijl ik daarnaast meer en meer de noodzaak voelde om door te dringen in mijn eigen familiegeschiedenissen, de erfenissen van verzwegen dader- én slachtofferschap, die ik met me meedroeg en me mede maakten tot wie ik ben. Zo'n andere geschiedenis, culturele achtergrond... Je voelt je alleen maar méér buitenstaander als het er niet mag zijn. In die tijd presenteerde Nederland zich nog als o, zo liberaal en tolerant, één en al moedig verzet: de Duitsers, die waren fout geweest, en hoe. Een heel dwingend verhaal, dat als een mal op de werkelijkheid werd gelegd en geen nuance, zelfreflectie, laat staan oprechte ontmoetingen en transformatie toestaat.
Ik was nog predikante in opleiding toen ik huisbezoeken moest afleggen en er ook de kracht van ontdekte. Zat ik daar, groentje, bij een ouder echtpaar koffie te drinken en natuurlijk hoorden die mensen mijn accent. Kennelijk een uitnodiging om beschroomd te spreken over hun NSB-verleden. En dat uitspreken van zoiets groots, in een veilige sfeer, dat is nu juist een belangrijke stap om tot elkaar te komen. Van individu tot individu, bedoel ik. Niet opgesloten in een verharde identiteit, waarbij je steevast de ander als schuldige aanwijst, in plaats van in het reine te komen met de geheimen die in jouw leven rondwaren, de spoken van generaties vóór je, de beschamende misstappen die je zelf beging. Maar pas veel later ben ik dat gaan inzien, en gaan bestuderen.
Ken je de dominicaan André Lascaris? Geweldig werk. Theoloog en vredesactivist, lang actief geweest in Noord-Ierland en een groot exegeet van René Girard, diens filosofie over het zondebok-mechanisme. Zo'n denker, met praktijkervaringen, waar ik steeds weer bemoediging in vind. Als deeltijd-predikant, maar zeker ook in de groepen die ik meer en meer ging begeleiden: allemaal gericht op diversiteit, het interculturele, mensen die op wat voor wijze dan ook in transitie zijn. Trek de deur naar het verleden vooral niet dicht, maar begraaf jezelf er evenmin in. Put er begrip, kracht en troost uit, hoe kwetsbaar het je ook kan maken. Maar alleen zo kun je vrij en onbevangen de ander, de wereld, de toekomst tegemoet treden. Jezelf blijven vernieuwen.
Mijn nieuwe partner zegt, als ik me even wat somber voel: "Luister even lekker naar de Duitse liedjes uit je jeugd." En al zijn mijn twee zoons allang volwassen, tegenwoordig bak ik voor verjaardagen weer een Schwarzwälder Kirschtorte, haha! Kijk, als ik dat al nodig heb, terwijl ik hier vrijwillig kwam en makkelijk even terug kan, fijn naar mijn moedertaal-gebied... Hoe belangrijk is het dan niet voor vluchtelingen dat ze hun afkomst niet hoeven te verloochenen, enkel maar om te bewijzen dat ze zich volledig willen aanpassen? Voor mij begint verwondering daar, waar beschermjassen zijn. Of waar mensen aan 'beschermjassen' doen, als een werkwoord, ja. Veiligheid, warmte, geborgenheid bieden in dat wat oud en vertrouwd voelt, ongeacht de oordelen van anderen daarover.'
Erica en Annette zijn het erover eens dat de beschermende bedding die het klooster biedt, deels voortkomt uit de oude religieuze en spirituele tradities waarvan het gebouw doortrokken is, maar voor een ander deel ontstaat door de aandacht, zorg en gastvrijheid van alle medewerkers samen. Kan het in een familieretraite van elf broers en zussen nog zo'n vanzelfsprekend patroon zijn geworden om allemaal op een eigen tijdstip aan tafel te verschijnen, in de setting van het klooster wordt opeens ervaren dat het van weinig respect getuigt, alleen al tegenover degenen die kookten, de tafels mooi dekten. Niet nodig om op te merken dat je hier niet onverschillig door de gangen loopt, gehaast, scheldend op elkaar. Fascinerend, elke keer weer: mensen worden het zichzelf bewust.
Erica: “Voor mij is dat óók verwondering. Niet voor niets het thema dat we kozen voor onze KloosterVIER-reeks in 2025. Het kan beginnen waar een ontmoeting meer wordt dan praten en luisteren alleen, en alle zintuigen mogen meedoen. Verwondering is een kwestie van voelen, van aanvoelen. Verbeeldingsvol, kunstzinnig. Daarom is een KloosterVIER-middag bij ons veel meer dan even een spreker kiezen die een interessante visie of theorie verkondigt bij het thema, of iets wat lijkt op een preek. Juist niet. Ik noem het liever een verhaal. Zo’n verhaal wordt omlijst door poëzie, muziek en zang, soms een lied dat speciaal werd geschreven en getoonzet bij dat wat de spreker tevoren aandraagt.
Hoewel... 'Omlijst' wekt de indruk dat die andere elementen bijzaak zijn. Idealiter is alles in gelijke mate op elkaar betrokken. Zodat de verschillende elementen samen een sfeer vormen, gelaagd, waarin iets kan gebeuren dat niet te voorzien, niet te plannen, niet maakbaar is. We willen mensen vier keer per jaar meenemen in een ander ritme. VIER staat voor verhalen, inspiratie, ervaren en ruimte. En daarnaast komt het natuurlijk ook van het werkwoord vieren. Het actieve luisteren van het publiek is medebepalend voor de werking, de wisselwerking. Er is durf voor nodig om te vertrouwen dat die zal plaatshebben, zonder tevoren al in te vullen wanneer en hoe. Dat is het 'geheim'. Terwijl dat geheim wel die beproefde bedding van rituelen, de stappen in de liturgie nodig heeft.”
Annette: “Binnenkomen, je jas uit, als in: je zorgen, de drukte in de wereld afleggen... samen luisteren, je afstemmen...”
Erica: “Ja, die vorm. Maar dat hoef je er nooit bij te vermelden. Je stelt zo'n programma uiterst zorgvuldig samen, om het dan los te laten, te kijken wat er in die bezielde, vrije ruimte wil ontstaan. Het mooie is dat mensen precies hierom blijven terugkomen, ook van ver. Er zelfs een dagje uit van maken. Onverwachts geestverwanten ontmoeten, bij een drankje met warme hapjes na afloop. Het is echt food for thought. En misschien ook wel een andere manier om de zondag te vieren.”
Annette vult aan: “Het wordt onder christenen zelden meer genoemd, en gedaan nog minder, maar ik denk daarbij ook altijd aan de waarde van het biechten. Dat is ook niet zomaar vertellen wat er allemaal in je omgaat en wat je belast... Het kende een heel duidelijke vorm en volgorde, waarin loutering kon plaatsvinden. Zulke oude, bijna vergeten onderstromen blijken voor ons vaak bronnen tot vernieuwing. En inderdaad, die hoef je niet expliciet te maken. Stap er onbevangen in.”
Erica: “Mooi vind ik het, als er een gesprek tussen generaties kan plaatsvinden. Een grootmoeder die heeft geleden onder het geloof, de kerk, en dat pas hier, rondom een activiteit van het klooster, aan haar kleindochter vertelt - spontaan, omdat ze hier de vrijheid en ruimte van het inclusieve ervaart, het onvoorwaardelijke welkom, en dat wat haar ooit wél raakte in de christelijke spiritualiteit. Maar dat werd overschaduwd door...”
Annette: “Door die versteende religie.”
Erica: “Ja. Zonder licht en lucht. Speelsheid. Schoonheid ook. Al ben ik zelf opgegroeid in Veenendaal in de Biblebelt, mijn voordeel is altijd geweest dat mijn ouders beiden doof waren. Ze hoorden niet echt ergens bij, wij gingen elke zondag naar een andere dienst, doorheen heel Nederland. Dus wel een protestantse opvoeding, maar niet in de cocon van één bepaalde gemeenschap, met alle benauwende regeltjes en sociale controle van dien. Maar toegegeven: het bleef relatieve vrijheid. Want toneel, kunst... Dat mocht niet. En net dáár vond ik mijn passie. Soms best een worsteling. Nog steeds aarzel ik om mezelf beeldend kunstenaar te noemen, bijvoorbeeld.”
Annette: “Zo jammer, want je bént het. Helemaal! Dat werk waar je nu aan bezig bent, je afstudeerproject voor de kunstenaarsopleiding van Artez... Och, dat wordt weer zo mooi. Ik vind het ook bijzonder dat je me daar deelgenoot van maakt.”
Erica en Annette kijken soms met lede ogen naar de verharding in de wereld, in deze tijd. Hoewel allebei op een heel andere manier, ontdekten ze gaandeweg hun leven dat in de aanvaarding van een zekere eenzaamheid, als buitenstaander, de sleutel ligt tot verwondering en verbinding. Uitwisseling, dialoog, nieuwsgierigheid. Vergelijkbaar met in- en weer uitademen. Heel graag zouden ze meer voor en met jongeren doen.
“Ze zoeken houvast, duurzame, eerlijke relaties, waar imago, carrière, ambities en likes niet tellen. Waar je kwetsbaar mag zijn, niet overal meteen een mening over hoeft te hebben. Helaas is de verleiding om je aan te sluiten bij een krachtige identitaire beweging dan groot. Zie de populariteit van de AfD in Duitsland, alsof het verleden nooit heeft bestaan. Maar net zo goed de groeiende belangstelling voor conservatief, superieur christendom, waarin de aandacht voor zwakkeren, voor geweldloosheid, voor vrede is verruild voor strijdbaarheid en uitsluiting. Schijn-houvast in een wij-gevoel waar je als kuddedier de macht van het getal viert, niet zelf hoeft na te denken, je niet anders hoeft te voelen. Dat je de traditie ook met openheid kunt betreden...”
Annette zucht even en vervolgt dan: “Toch houd ik hoop, en dat kost niet eens veel moeite. Want wij mogen hier getuige zijn van een veel stillere, liefdevolle tegenkracht, die helemaal zo klein, zo zeldzaam niet is. En ook geen uitvinding van vandaag. Dan denk ik aan Bonhoeffer, de theoloog en verzetsman, die ik weer opnieuw ben gaan lezen. Aan de Bekennende Kirche, aan de moed om je uit te spreken. Niet in soundbites in de media of op de socials. Sowieso niet alleen in woorden.”
Erica: “Ja, daar sluit ik me bij aan. En ook dat wekt verwondering, telkens weer. Dat het hier plaatsheeft, waar je bij staat. Het klooster is voor mensen een gastvrij huis. We willen er zijn voor wie zoekt naar betekenis en verstilling waarbij we inhoud willen geven aan de kloostertraditie in deze tijd. Als klooster staan we midden in de samenleving en zetten ons in voor de ander, met oog voor de vragen van nu. Dat is wat ik ook ervaar en wat ik zie gebeuren tussen en met mensen hier. Ik zeg altijd dat een mens dit wonder pas kan beleven als hij of zij voelt dat het hem zowel wortels geeft als vleugels. Beide zijn nodig om je hart open te houden. Al je zintuigen. En je handen dus.”
Mag ik dit vergelijken met hun vriendschap, die pas anderhalf jaar oud is, en nu al meer is dan aangename collegialiteit tijdens werkuren? Ik vraag het kort voordat Teams zal gaan wegvallen. Gelach, aan beide zijden. Vrolijke instemming. Van het gedoe met de laptops en de verbinding tot aan dit moment: ze noemen het een heerlijke ochtend, vakantie-achtig, avontuurlijk, verfrissend. Om nog een hele dag van na te genieten. “Ik hoorde ook weer dingen van jou die ik nog niet wist!” Verwondering in actie. Het laatste woord is niet aan één van ons, maar al zeker niet aan de techniek.
Annette Melzer-Rietveld (1963) is predikant in de PKN, supervisor en contextueel leertherapeute. Ze werkte als hogeschooldocent theologie en levensbeschouwing in Windesheim en als geestelijk verzorger in de ouderenzorg. Haar praktijk ‘Inzicht’ is een werkplaats voor contextueel (familie-) perspectief bij Zingeving en Spiritualiteit. Zij verzorgt met collega’s retraites in Dominicanenklooster Huissen om de dialoog in families, maar ook tussen broers en zussen op een creatieve wijze te faciliteren. Daarnaast is zij projectmedewerker Inspiratie in het klooster.
Erica Schoeman (1977) is programma coördinator in Dominicanenklooster Huissen, waar ze activiteiten en programma’s ontwikkelt rond bezinning en ontmoeting. In haar werk verbindt ze maatschappelijke thema’s en onderwerpen die het klooster een warm hart toedraagt, met speciale aandacht voor jongeren. Eerder werkte ze ruim twintig jaar in de cultuursector. Momenteel rondt ze ook de opleiding tot Artist Educator aan ArtEZ af, waarin ze de kracht van kunst verkent als ruimte voor ontmoeting, verwondering en betekenisvolle ervaring – met bijzondere aandacht voor tastzin, vertraging en dialoog.
Deze serie VERWONDERING is in samenwerking met Klooster Huissen tot stand gebracht. Meer info over het klooster, programma's en activiteiten is te vinden via deze link.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.
